Koriolis tezlanişi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 623–624-b. — ziyouz.com
Koriolis tezlanişi KORIOLIS TEZLANIŞI, buri liş tezlanişi — murakkab köçma harakatda (ilgarilanma harakat qilmaganda) jism olgan qöşimça tezlaniş; jism töliq tezlanişining tarkibiy qismi. K. t. köçma harakatning jismning nisbiy tezligi iş özgarişiga va jismning nisbiy harakatining uning köçma tezligi özgarişiga ta'sirini hisobga oladi. K. t. yönalişini \>nis vektorini yuköç ga tik tekislikka proyeksiyalab va bu proyeksiyani köçma aylaniş tomoniga 90° ga burib aniqlanadi. Mas, Yerning Şim. yarim şarida şim.dan janubga tomon harakat qilayottan jiyemning K. t. (bu tezlaniş Yerning sutkalik aylanişini hisobga oladi) şarqqa tomon yönalgan böladi. Quyidagi hollarda K. t. nolga teng böladi: a) köçma harakat ilgarilanma harakat bölsa, ya'ni cokV4=0; b) harakatdagi nuqtaning nisbiy tezligi Köçma aylaniş uqiga parallel bölsa, ya'ni <x = 0.
Kinematika va dinamikad,ap\ qator masalalarni yeçişda «K. t.» tuşunçasidan foydalaniladi. Turli harakatlarda, ayniqsa, transport harakatida, kosmonavtikada K. t.ning ahamiyati katta.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОРИОЛИС ТЕЗЛАНИШИ, бури лиш тезланиши — мураккаб кўчма ҳаракатда (илгариланма ҳаракат қилмаганда) жисм олган қўшимча тезланиш; жисм тўлиқ тезланишининг таркибий қисми. К. т. кўчма ҳаракатнинг жисмнинг нисбий тезлиги иш ўзгаришига ва жисмнинг нисбий ҳаракатининг унинг кўчма тезлиги ўзгаришига таъсирини ҳисобга олади. К. т. йўналишини \>нис векторини юкўч га тик текисликка проекциялаб ва бу проекцияни кўчма айланиш томонига 90° га буриб аниқланади. Мас, Ернинг Шим. ярим шарида шим.дан жанубга томон ҳаракат қилаёттан жиемнинг К. т. (бу тезланиш Ернинг суткалик айланишини ҳисобга олади) шарққа томон йўналган бўлади. Қуйидаги ҳолларда К. т. нолга тенг бўлади: а) кўчма ҳаракат илгариланма ҳаракат бўлса, яъни cokV4=0; б) ҳаракатдаги нуқтанинг нисбий тезлиги Кўчма айланиш уқига параллел бўлса, яъни <х = 0.
Кинематика ва динамикад,ап\ қатор масалаларни ечишда «К. т.» тушунчасидан фойдаланилади. Турли ҳаракатларда, айниқса, транспорт ҳаракатида, космонавтикада К. т.нинг аҳамияти катта.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.