Köriş

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 878–879-b. — ziyouz.com

Köriş — organizmlarning köriş organlari yordamida taşqi dunyo töğrisida axborot olişdan iborat murakkab fiziologik jarayon. K. jarayonida taşqi dunyodagi obyektlardan qaytadigan yoki ular tarqatadigan 300—800 nm diapazondagi elektromagnit tölqinlari, ya'ni yoruğlik nuri K. organlari uçun ta'sirlovçi böladi.

Odam va köpçilik umurtqalilar, bir qança umurtqasiz hayvonlar rangli K. qobiliyatiga ega. K. odam va yuksak umurtqalilarda juda mukammal rivojlangan bölib, köriş analizatori orqali amalga oşadi. Bu analizator periferik (köz), ötkazuvçi (K. yöli, pöstloq osti nervlari) va markaziy (boş miya katta yarimşarlari pöstloği sohalari) bölimlardan iborat. Yoruğlik nuri qoraçiqsan ötib tör pardaning köriş pigmentlariga töşadi. Yoruğlik ta'sirida tör pardada bioelektr potensiallar paydo böladi. Ular analizatorning ötkazuvçi bölimi orqali köriş markaziga ötkaziladi. Bu joyda har xil analizatorlardan kelayotgan nerv impulyelari tahlil qilinib, odam ongida saqlanib qoladigan muayyan obrazlar şakllanadi. K. organlarining obyekt şaklini farq qiliş (K. ötkirligi), köz harakatlanmay turganda katta maydonni K. (köriş maydoni), har ikkala közdagi tasvirni birlaştiriş, obyekt obrazining yönalişi va K. çuqurligini aniqlaş (binokulyar K.) xususiyatlari ularning miqdoriy körsagiçlari hisoblanadi. Odam közi elektromagnit tölqin öz. 390—760 nm bölgan yoruğlik nurlarini farq qiladi. Odamning yoruğlikni seziş xususiyati qoronğilikda pasayib, yoruğlikda kuçayadi. Odam közining tör pardasida 2 xil: tayoqçasimon (keçki va tungi K.ni amalga oşiradi) va qadahsimon (kunduzgi K. va rangni sezadi) retseatorlar mavjud. Şuning uçun K.ni tungi, ya'ni skotopik, keçki — mezotopik va kunduzgi, ya'ni fototopik deb ataladigan xillari mavjud. K. taşqi dunyoni bilişda asosiy ahamiyatga ega. Inson atrof muhitdan oladigan axborotning 90% ini K. orqali qabul qiladi.

K. organlarining hosil bölişi hayvonlar evolyutsiyasida yoruglikni qoronğilikdan farq qiladigan (mas, yomğir çuvalçanglari) yoki yövaltirilgan yoruğlik nurlarini sezadigan (mas, krrinoyoqli mollyuskalar) darajadan tasvirni mukammal tahlil qilib bera oladigan darajagaça bölgan murakkab rivojlaniş yölini ötgan. Qisqiçbaqasimonlar va haşarotlar predmetlar şaklini farq qiladi, lekin yaqin

masofadan ularni aniq köra oladi. Baliqlar ham narsalarni yaqin masofadan köradi. Quruklikda yaşaydigan umurtqalilar uzoqni köruvçilar hisoblanadi; ular orasida quşlar eng uzoqni köruvçilardir.

KÖRIŞ ANALIZATORI - odam va hayvonlarda köriş ta'sirotlari va axbortlarni qabul qilib, idrok etadigan va taqlil qilib beradigan murakkab neyrorotseptor sistema; asosiy analizatorlardgt biri. K.a. 3 qismdan iborat: retseptor yoki periferik, ötkazuvçi yöllar va köriş markazi yoki markaziy qism.

K.a.ning birinçi qismi tör pardada joylaşgan. Inson közi 380 dan 760 nm gaça bölgan uzunlikdagi yoruğlik nurlarini qabul qiladi. Közga töşayotgan yoruğlik nurlari şox pardada si-vadi, qoraçiq orqali ötib, gavharda sinib, şişasimon tanadan ötib tör pardada joylaşgan kolbaçasimon va tayoqçasimon hujayralarga ta'sir etadi. Bu hujayralarda yoruğlik energiyasi nerv qözğalişi — impulsga aylanib, multipolyar va ganglioz hujayralarga, nerv tolalariga yetib boradi. Ötkazuvçi yöllar esa tör pardadan boşlanib, köriş nervi, xiazma, köriş trakti va boş miya pöstloq osti markazidan iborat. U yerdan markaziy neyron boşlanib, köriş yöllari boş miyaning ensa bölagidagi pöstloq qismi — K.a.ning markaziga yetib boradi va şu joyda köriş sodir böladi.

K.a.ning faoliyati markaziy nerv sistemasining nazorati ostida boşqariladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЎРИШ — организмларнинг кўриш органлари ёрдамида ташқи дунё тўғрисида ахборот олишдан иборат мураккаб физиологик жараён. К. жараёнида ташқи дунёдаги объектлардан қайтадиган ёки улар тарқатадиган 300—800 нм диапазондаги электромагнит тўлқинлари, яъни ёруғлик нури К. органлари учун таъсирловчи бўлади.

Одам ва кўпчилик умуртқалилар, бир қанча умуртқасиз ҳайвонлар рангли К. қобилиятига эга. К. одам ва юксак умуртқалиларда жуда мукаммал ривожланган бўлиб, кўриш анализатори орқали амалга ошади. Бу анализатор периферик (кўз), ўтказувчи (К. йўли, пўстлоқ ости нервлари) ва марказий (бош мия катта яримшарлари пўстлоғи соҳалари) бўлимлардан иборат. Ёруғлик нури қорачиқцан ўтиб тўр парданинг кўриш пигментларига тўшади. Ёруғлик таъсирида тўр пардада биоэлектр потенциаллар пайдо бўлади. Улар анализаторнинг ўтказувчи бўлими орқали кўриш марказига ўтказилади. Бу жойда ҳар хил анализаторлардан келаётган нерв импульелари таҳлил қилиниб, одам онгида сақланиб қоладиган муайян образлар шаклланади. К. органларининг объект шаклини фарқ қилиш (К. ўткирлиги), кўз ҳаракатланмай турганда катта майдонни К. (кўриш майдони), ҳар иккала кўздаги тасвирни бирлаштириш, объект образининг йўналиши ва К. чуқурлигини аниқлаш (бинокуляр К.) хусусиятлари уларнинг миқдорий кўрсагичлари ҳисобланади. Одам кўзи электромагнит тўлқин ўз. 390—760 нм бўлган ёруғлик нурларини фарқ қилади. Одамнинг ёруғликни сезиш хусусияти қоронғиликда пасайиб, ёруғликда кучаяди. Одам кўзининг тўр пардасида 2 хил: таёқчасимон (кечки ва тунги К.ни амалга оширади) ва қадаҳсимон (кундузги К. ва рангни сезади) рецеаторлар мавжуд. Шунинг учун К.ни тунги, яъни скотопик, кечки — мезотопик ва кундузги, яъни фототопик деб аталадиган хиллари мавжуд. К. ташқи дунёни билишда асосий аҳамиятга эга. Инсон атроф муҳитдан оладиган ахборотнинг 90% ини К. орқали қабул қилади.

К. органларининг ҳосил бўлиши ҳайвонлар эволюциясида ёругликни қоронғиликдан фарқ қиладиган (мас, ёмғир чувалчанглари) ёки йўвалтирилган ёруғлик нурларини сезадиган (мас, крриноёқли моллюскалар) даражадан тасвирни мукаммал таҳлил қилиб бера оладиган даражагача бўлган мураккаб ривожланиш йўлини ўтган. Қисқичбақасимонлар ва ҳашаротлар предметлар шаклини фарқ қилади, лекин яқин

масофадан уларни аниқ кўра олади. Балиқлар ҳам нарсаларни яқин масофадан кўради. Қурукликда яшайдиган умуртқалилар узоқни кўрувчилар ҳисобланади; улар орасида қушлар энг узоқни кўрувчилардир.

КЎРИШ АНАЛИЗАТОРИ - одам ва ҳайвонларда кўриш таъсиротлари ва ахбортларни қабул қилиб, идрок этадиган ва тақлил қилиб берадиган мураккаб нейророцептор система; асосий анализаторлардгт бири. К.а. 3 қисмдан иборат: рецептор ёки периферик, ўтказувчи йўллар ва кўриш маркази ёки марказий қисм.

К.а.нинг биринчи қисми тўр пардада жойлашган. Инсон кўзи 380 дан 760 нм гача бўлган узунликдаги ёруғлик нурларини қабул қилади. Кўзга тўшаётган ёруғлик нурлари шох пардада си-вади, қорачиқ орқали ўтиб, гавҳарда синиб, шишасимон танадан ўтиб тўр пардада жойлашган колбачасимон ва таёқчасимон ҳужайраларга таъсир этади. Бу ҳужайраларда ёруғлик энергияси нерв қўзғалиши — импульсга айланиб, мультиполяр ва ганглиоз ҳужайраларга, нерв толаларига етиб боради. Ўтказувчи йўллар эса тўр пардадан бошланиб, кўриш нерви, хиазма, кўриш тракти ва бош мия пўстлоқ ости марказидан иборат. У ердан марказий нейрон бошланиб, кўриш йўллари бош миянинг энса бўлагидаги пўстлоқ қисми — К.а.нинг марказига етиб боради ва шу жойда кўриш содир бўлади.

К.а.нинг фаолияти марказий нерв системасининг назорати остида бошқарилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.