Köriş organlari
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 880-b. — ziyouz.com
Köriş organlari - odam va hayvonlarning yoruğ sezadigan organlari. Barça umurtqali va köpçilik umurtqasiz hayvonlarda böladi. Köp hujayrali hayvonlar K.o.ning asosiy elementi sezgir hujayralar — fotoretseptorlar hisoblanadi. Ularning periferik (çetki) uçi yoruğlikni qabul qiladi. Fotoretseptorlar umurtqali hayvonlarda qadahça yoki tayoqça şaklida. K.o. köpçilik hayvonlarning boşida joylaşgan bölib, köriş nervlari orqali boş miya b-n boğlangan. Oddiy K.o. epiteliy hujayralari orasida joylaşgan ayrim köriş hujayralaridan iborat (mas, yomğir çuvalçanglari). Oddiy K.o. faqat yoruğlikni sezadi, buyumlarni farq qilmaydi. Evolyatsiya jarayonida tarqoq köriş hujayralari bir joyga töplanib, teri ostiga botib kirişi, pigment ekranlari, yoruğlikni sindirib tör qavatga tuşiradigan, akkomodatsiyalovçi, közni harakatlantiruvçi, uni muhofaza qiluvçi va b. moslamalar paydo bölişi tufayli K.o. mukammallaşib borgan. Ayrim böşliqiçlilar, tuban çuvalçanglar, bir hujayralilarda K.o. oddiy köz doğlaridan iborat. Keyinçalik köriş doğlari takomillaşa borib, pufaksimon yoki qadahsimon şaklga kiradi (ba'zi böşliqiçlilar va mollyuskalar), pufak yoruğlik sindiruvçi dirildoq şişasimon tana b-n töla böladi. Köpçilik böğimoyoqlilarning K.o. fasetkali közdan iborat. Faset-kali köz narsalar şaklini farq qiladi. Odamlar va umurtqali hayvonlar, ba'zi umurtqasizlar (boşoyoqli mollyuskalar) közi ayniqsa yaxşi rivojlangan bölib, kamerali közlar deyiladi (yanaq. Köz).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎРИШ ОРГАНЛАРИ - одам ва ҳайвонларнинг ёруғ сезадиган органлари. Барча умуртқали ва кўпчилик умуртқасиз ҳайвонларда бўлади. Кўп ҳужайрали ҳайвонлар К.о.нинг асосий элементи сезгир ҳужайралар — фоторецепторлар ҳисобланади. Уларнинг периферик (четки) учи ёруғликни қабул қилади. Фоторецепторлар умуртқали ҳайвонларда қадаҳча ёки таёқча шаклида. К.о. кўпчилик ҳайвонларнинг бошида жойлашган бўлиб, кўриш нервлари орқали бош мия б-н боғланган. Оддий К.о. эпителий ҳужайралари орасида жойлашган айрим кўриш ҳужайраларидан иборат (мас, ёмғир чувалчанглари). Оддий К.о. фақат ёруғликни сезади, буюмларни фарқ қилмайди. Эволяция жараёнида тарқоқ кўриш ҳужайралари бир жойга тўпланиб, тери остига ботиб кириши, пигмент экранлари, ёруғликни синдириб тўр қаватга туширадиган, аккомодацияловчи, кўзни ҳаракатлантирувчи, уни муҳофаза қилувчи ва б. мосламалар пайдо бўлиши туфайли К.о. мукаммаллашиб борган. Айрим бўшлиқичлилар, тубан чувалчанглар, бир ҳужайралиларда К.о. оддий кўз доғларидан иборат. Кейинчалик кўриш доғлари такомиллаша бориб, пуфаксимон ёки қадаҳсимон шаклга киради (баъзи бўшлиқичлилар ва моллюскалар), пуфак ёруғлик синдирувчи дирилдоқ шишасимон тана б-н тўла бўлади. Кўпчилик бўғимоёқлиларнинг К.о. фасеткали кўздан иборат. Фасет-кали кўз нарсалар шаклини фарқ қилади. Одамлар ва умуртқали ҳайвонлар, баъзи умуртқасизлар (бошоёқли моллюскалар) кўзи айниқса яхши ривожланган бўлиб, камерали кўзлар дейилади (янақ. Кўз).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.