Korpuskulyar-Tölqin dualizmi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 628–629-b. — ziyouz.com
Korpuskulyar-Tölqin dualizmi — materiyaning har qanday mikroobyektlari (fotonlar, elektronlar, protonlar, atomlar va b.) ham korpuskulyar (zarra), ham tölqin xususiyatlariga ega ekanligi haqidagi qoida. Zarraning trayektoriya böylab harakatlanişi tuşunçasi b-n tölqinning tarqaliş yönalişi tuşunçasi klassik (an'anaviy) fizikada bir-biridan tamomila farq qiluvçi fizik jarayonlar hisoblanadi. Fotoeffekt, Kompton effekti va b. hodisalarda ötkazilgan tajriba natijalari oqimi — fotonlar xossalariga ham ega bölişini körsatdi. Bu holda foton energiyasi Ye va impulsi r, yoruğlik çastotasi v va tölqin uzunligi X ga quyidagi munosabatlar b-n boğlangan: E=hv, p=h/X (L-Plank doimiysi). Ikkinçi tomondan kristallarga töşayotgan elektronlar oqimining kristallardagi difraksiya hodisasini ularning tölqin xususiyatiga egaligi bilangina tuşuntiriş mumkin. Demak, mikroolamga xos muhim xususiyat ikki tomonlama xususiyatning K-t. d. mavjudligidir. Zarralar soçilişidagi difraksiya hodisasi zarralarning trayektoriya böylab harakatlanişi tuşunçasiga zid bölib, tölqin xususiyatiga ega bölişini körsatadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОРПУСКУЛЯР-ТЎЛҚИН ДУАЛИЗМИ — материянинг ҳар қандай микрообъектлари (фотонлар, электронлар, протонлар, атомлар ва б.) ҳам корпускуляр (зарра), ҳам тўлқин хусусиятларига эга эканлиги ҳақидаги қоида. Зарранинг траектория бўйлаб ҳаракатланиши тушунчаси б-н тўлқиннинг тарқалиш йўналиши тушунчаси классик (анъанавий) физикада бир-биридан тамомила фарқ қилувчи физик жараёнлар ҳисобланади. Фотоэффект, Комптон эффекти ва б. ҳодисаларда ўтказилган тажриба натижалари оқими — фотонлар хоссаларига ҳам эга бўлишини кўрсатди. Бу ҳолда фотон энергияси Е ва импульси р, ёруғлик частотаси v ва тўлқин узунлиги X га қуйидаги муносабатлар б-н боғланган: E=hv, p=h/X (Л-Планк доимийси). Иккинчи томондан кристалларга тўшаётган электронлар оқимининг кристаллардаги дифракция ҳодисасини уларнинг тўлқин хусусиятига эгалиги билангина тушунтириш мумкин. Демак, микрооламга хос муҳим хусусият икки томонлама хусусиятнинг К-т. д. мавжудлигидир. Зарралар сочилишидаги дифракция ҳодисаси зарраларнинг траектория бўйлаб ҳаракатланиши тушунчасига зид бўлиб, тўлқин хусусиятига эга бўлишини кўрсатади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.