Korrelyatsiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 630–631-b. — ziyouz.com
Korrelyatsiya (genetikada) -bir butun organizmda belgilarning özaro boğliqligi. K. asoslarini birinçi marta J. Kyuvye bayon etgan (1800—05). K.ning evolyutsion ahamiyatini Ç.Darvin asoslab bergan (1859). K. özgaruvçanlikning muhim unsuri bölib, organizmning rivojlaniş tarzi va evolyutsiyasiga ta'sir körsatadi. Korrelyatsion boğlanişlar mutlaq bölmay, tabiiy tanlaniş va sun'iy tanlaş b-n boşqarilişni ta'minlaydi. Genetik K. (genlarning birikkanligi yoki ularning pleyotrop ta'siri sabab böladi), paratipik K. (özaro boğliq belgilarning muhim şaroitlariga bölgan reaksiyasi), fenotip i k va b. K.lar farqgtanadi. K.ning fenotipik, genetik va paratipik koeffitsiyenti körsatkiçlari özaro muvofiq kelmaydi, ba'zan esa boşqa-boşqa yönalişga ega bölişi mumkin. Seleksiya sxemalari va tanlaş yöna-lişini töğri tuzişda genetik K.ni biliş katta ahamiyatga ega. Korrelyativ boğliqlik sifat (morfologik) hamda miqdoriy belgilar böyiça ku-zatiladi. Mikdoriy belgilar rivojini nazorat qiluvçi poligenlar yagona birikiş guruhlarida bölişi va kompleks irsiylanişi mumkin. Madaniy ekinlarda köpgina qimmatli xöjalik belgilar özaro salbiy K.ga egaligi aniqlangan. Xususan, ğözada genetik K. kuçi örtaça, tola miqdori (çiqişi) va indeksi tola uzunligi va çiziqli ziçlik b-n, ertapişarlik hosildorlik b-n, tolaning sifati kösakning oğirligi b-n, 1000 dona çigit massasi tolaning çiqişi b-n özaro teskari nisbatga ega. Salbiy aloqadorlikning mavjudligi seleksiya işlarini qiyinlaştiradi, çunki bir belgini yuzaga çiqariş uçun olib borilgan intensiv tanlaş boşqa belgilarning rivojlanişiga salbiy ta'sir körsatişi mumkin. Şuning uçun salbiy K. mavjud bölgan hollarda tanlaş kompleks belgilar böyiça ötkazilişi kerak. Örin almaşişi mumkin bölgan rekombinantlarni topiş uçun kattagina populyatsiyalar b-n işlaş, mutagenlarning samarali ta'siri talab etiladi. Xususan, ertapişarlik b-n boşqa qimmatli xöjalik belgilar örtasidagi salbiy K.ni bartaraf etiş mumkin. Mas, dastlabki ertapişar ğöza navlarining kösagi mayda (4 g atrofida), tola çiqişi 28%, tola öz. 26—28 mm dan oşmas edi. Hoz. rayonlaştirilgan ğöza navlarida (S-6524 Yulduz, Gulbahor, Toşkent 6, Buxoro 6, Namangan 77 va b.) duragaylaş, mutagenez va sun'iy tanlaş usullaridan foydalanib, K. boğlanişlarini böziş asosida ertapişarlik b-n kösakning yirikligi, tolaning uzunligi va pişikligi, navning serhosilligi kabi belgilarni uyğunlaştirişga erişilgan. Genetik K. muammolari genetik-matematik usullar, xususan, kovariatsion tahlil yordamida tadqiq qilinadi.
Miradham Abzalov, Bahodir Normatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОРРЕЛЯЦИЯ (генетикада) -бир бутун организмда белгиларнинг ўзаро боғлиқлиги. К. асосларини биринчи марта Ж. Кювье баён этган (1800—05). К.нинг эволюцион аҳамиятини Ч.Дарвин асослаб берган (1859). К. ўзгарувчанликнинг муҳим унсури бўлиб, организмнинг ривожланиш тарзи ва эволюциясига таъсир кўрсатади. Корреляцион боғланишлар мутлақ бўлмай, табиий танланиш ва сунъий танлаш б-н бошқарилишни таъминлайди. Генетик К. (генларнинг бирикканлиги ёки уларнинг плейотроп таъсири сабаб бўлади), паратипик К. (ўзаро боғлиқ белгиларнинг муҳим шароитларига бўлган реакцияси), фенотип и к ва б. К.лар фарқгтанади. К.нинг фенотипик, генетик ва паратипик коэффициенти кўрсаткичлари ўзаро мувофиқ келмайди, баъзан эса бошқа-бошқа йўналишга эга бўлиши мумкин. Селекция схемалари ва танлаш йўна-лишини тўғри тузишда генетик К.ни билиш катта аҳамиятга эга. Коррелятив боғлиқлик сифат (морфологик) ҳамда миқдорий белгилар бўйича ку-затилади. Микдорий белгилар ривожини назорат қилувчи полигенлар ягона бирикиш гуруҳларида бўлиши ва комплекс ирсийланиши мумкин. Маданий экинларда кўпгина қимматли хўжалик белгилар ўзаро салбий К.га эгалиги аниқланган. Хусусан, ғўзада генетик К. кучи ўртача, тола миқдори (чиқиши) ва индекси тола узунлиги ва чизиқли зичлик б-н, эртапишарлик ҳосилдорлик б-н, толанинг сифати кўсакнинг оғирлиги б-н, 1000 дона чигит массаси толанинг чиқиши б-н ўзаро тескари нисбатга эга. Салбий алоқадорликнинг мавжудлиги селекция ишларини қийинлаштиради, чунки бир белгини юзага чиқариш учун олиб борилган интенсив танлаш бошқа белгиларнинг ривожланишига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Шунинг учун салбий К. мавжуд бўлган ҳолларда танлаш комплекс белгилар бўйича ўтказилиши керак. Ўрин алмашиши мумкин бўлган рекомбинантларни топиш учун каттагина популяциялар б-н ишлаш, мутагенларнинг самарали таъсири талаб этилади. Хусусан, эртапишарлик б-н бошқа қимматли хўжалик белгилар ўртасидаги салбий К.ни бартараф этиш мумкин. Мас, дастлабки эртапишар ғўза навларининг кўсаги майда (4 г атрофида), тола чиқиши 28%, тола ўз. 26—28 мм дан ошмас эди. Ҳоз. районлаштирилган ғўза навларида (С-6524 Юлдуз, Гулбаҳор, Тошкент 6, Бухоро 6, Наманган 77 ва б.) дурагайлаш, мутагенез ва сунъий танлаш усулларидан фойдаланиб, К. боғланишларини бўзиш асосида эртапишарлик б-н кўсакнинг йириклиги, толанинг узунлиги ва пишиклиги, навнинг серҳосиллиги каби белгиларни уйғунлаштиришга эришилган. Генетик К. муаммолари генетик-математик усуллар, хусусан, ковариацион таҳлил ёрдамида тадқиқ қилинади.
Мирадҳам Абзалов, Баҳодир Норматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.