Körsatuv

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 882–883-b. — ziyouz.com

Körsatuv (huquqda) - suriştiruv, dastlabki tergov va sudla hal qilivayotgan işga oid biror ahamiyatli holatni aniqlaş uçun şaxsning söroqda bergan tuşuntirişi. K. işdagi faktik ma'lumotlarni izoxlaş, tahlil qiliş, biror voqeaga va uning iştirokçilariga aloqador fikr-mulohaza, vaj, taxmin va iltimos tarzida ham bölişi mumkin. Fuqarolik va xöjalik işlari böyiça sudda taraflar, 3-şaxslar, ularning qonuniy vakillari va guvoxlar, jinoyat işlari böyiça esa — gumon ostidagi şaxs, ayblanuvçi, sudlanuvçi, guvoh va jabrlanuvçi, ba'zan ekspert söroq kilivadi. Söroqsa qonun talablariga qatiy rioya qilinişi şart. Jismoniy yoki ruhiy qiyvaş, qörqitiş, aldaş, huquq va erkinliklarini ğayriqonuniy çeklaş yöli b-n K. olişga jinoyat sifatida qaraladi va buning uçun jazo belgilangan (Özbekiston Respublikasi JK, 235-modda). Bu yöl b-n olingan K. dalil hisoblanmaydi. Taraflar, 3-şaxs, ularning qonuniy vakillari da'voni quvvatlaş yoki inkor etiş uçun K. beradi. Gumon ostidagi şaxs, ayblanuvçi va sudlanuvçining K.i esa ularga e'lon qilingan gumon yoki aybga oid böladi. K. beriş ularning majburiyati emas, balki huquqi va özini himoya qiliş vositasidir. Şu bois ular K. berişdan boş tortgani yoki bilaturib yolğon K. bergani uçun javobgar qilinmaydi, ammo söroqqa çaqirilganda kelişga majbur, aks holda militsiya orqali keltiriladi. Aybga iqrorlik mazmunidagi K. sinçkovlik b-n tekşirilişi lozim va faqat tögotangan boşqa dalillar b-n tasdiqlanganda inobatga olinadi. Aybga iqrorlik va qilmişdan sidqidildan pöşaymonlikni sud jazo tayinlaşda e'tiborga olişi şart. Bu xil K. bergan şaxs jabrlanuvçi b-n yaraşsa, ba'zi jinoyatlari uçun javobgarlikdan ozod etilişi mumkin (Özbekiston Respublikasi JK 66'» modda).

Guvoh va jabrlanuvçining K. berişi — fuqarolik burçi hisoblanadi. Şu bois ular özlariga ma'lum bölgan iş uçun ahamiyatli holatlar haqida K. berişdan boş tortsa yoki bila turib yolğon K. bersa, qonunga binoan javobgarlikka tortiladi. Jismoniy yoki ruhiy nuqsonlari sababli voqealarni idrok qilişga va ular haqida K. berişga layoqatsiz şaxs, şuningdek, sudda vakil yotsi himoyaçi bölib qatnaşgan şaxs guvoh sifatida söroq qilinişi mumkin emas. Jinoyat işi böyiça gumon ostidagi şaxs ayblanuvçining yaqin qarindoşlari faqat öz roziligi b-n guvoh yoki jabrlanuvçi tarzida söroq qilinişi va K. berişlari mumkin. Ekspert öz xulosasidagi ayrim nuqsonli, zid va noaniq jumla va iboralar haqida K. berişi mumkin. Barça K.larga işdagi dalillarga qiyoslagan holda baho beriladi.

Ğafur Abdumajidov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЎРСАТУВ (ҳуқуқда) - суриштирув, дастлабки тергов ва судла ҳал қиливаётган ишга оид бирор аҳамиятли ҳолатни аниқлаш учун шахснинг сўроқда берган тушунтириши. К. ищдаги фактик маълумотларни изохлаш, таҳлил қилиш, бирор воқеага ва унинг иштирокчиларига алоқадор фикр-мулоҳаза, важ, тахмин ва илтимос тарзида ҳам бўлиши мумкин. Фуқаролик ва хўжалик ишлари бўйича судда тарафлар, 3-шахслар, уларнинг қонуний вакиллари ва гувохлар, жиноят ишлари бўйича эса — гумон остидаги шахс, айбланувчи, судланувчи, гувоҳ ва жабрланувчи, баъзан эксперт сўроқ киливади. Сўроқца қонун талабларига қатьий риоя қилиниши шарт. Жисмоний ёки руҳий қийваш, қўрқитиш, алдаш, ҳуқуқ ва эркинликларини ғайриқонуний чеклаш йўли б-н К. олишга жиноят сифатида қаралади ва бунинг учун жазо белгиланган (Ўзбекистон Республикаси ЖК, 235-модда). Бу йўл б-н олинган К. далил ҳисобланмайди. Тарафлар, 3-шахс, уларнинг қонуний вакиллари даъвони қувватлаш ёки инкор этиш учун К. беради. Гумон остидаги шахс, айбланувчи ва судланувчининг К.и эса уларга эълон қилинган гумон ёки айбга оид бўлади. К. бериш уларнинг мажбурияти эмас, балки ҳуқуқи ва ўзини ҳимоя қилиш воситасидир. Шу боис улар К. беришдан бош тортгани ёки билатуриб ёлғон К. бергани учун жавобгар қилинмайди, аммо сўроққа чақирилганда келишга мажбур, акс ҳолда милиция орқали келтирилади. Айбга иқрорлик мазмунидаги К. синчковлик б-н текширилиши лозим ва фақат тўготанган бошқа далиллар б-н тасдиқланганда инобатга олинади. Айбга иқрорлик ва қилмишдан сидқидилдан пўшаймонликни суд жазо тайинлашда эътиборга олиши шарт. Бу хил К. берган шахс жабрланувчи б-н ярашса, баъзи жиноятлари учун жавобгарликдан озод этилиши мумкин (Ўзбекистон Республикаси ЖК 66’» модда).

Гувоҳ ва жабрланувчининг К. бериши — фуқаролик бурчи ҳисобланади. Шу боис улар ўзларига маълум бўлган иш учун аҳамиятли ҳолатлар ҳақида К. беришдан бош тортса ёки била туриб ёлғон К. берса, қонунга биноан жавобгарликка тортилади. Жисмоний ёки руҳий нуқсонлари сабабли воқеаларни идрок қилишга ва улар ҳақида К. беришга лаёқатсиз шахс, шунингдек, судда вакил ётси ҳимоячи бўлиб қатнашган шахс гувоҳ сифатида сўроқ қилиниши мумкин эмас. Жиноят иши бўйича гумон остидаги шахс айбланувчининг яқин қариндошлари фақат ўз розилиги б-н гувоҳ ёки жабрланувчи тарзида сўроқ қилиниши ва К. беришлари мумкин. Эксперт ўз хулосасидаги айрим нуқсонли, зид ва ноаниқ жумла ва иборалар ҳақида К. бериши мумкин. Барча К.ларга ишдаги далилларга қиёслаган ҳолда баҳо берилади.

Ғафур Абдумажидов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.