Körşapalaklar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 883–884-b. — ziyouz.com
Körşapalaklar L A K L A R (Microchiroptera) — qölqanotli sut emizuvçilar kenja turkumi. Mevaxör qölqanotlilarga nisbatan kiçik (tanasining öz. 2,5 sm dan 14 sm gaça) va uçişga köproq moslaşgan, quloq suprasi kengroq. Keyingi oyoqlarining tovonida toğay pix bölib, unga uçiş pardasining keyingi uçi tutaşgan. Tişlari haşarotxörlarnikiga öxşaş tuzilgan, oziq tişlarining qirralari ötkir. Közlari yaxşi körmaydi. K. mukammal exolokatsiya xususiyatiga ega; atrofdagi narsalarning holatini (jumladan, öljasini) eşitiş organlari orqali qabul qilinadigan ultratovuş signallari yordamida aniqlaydi. K.ning eşitiş organlari 0,2 ms dan 100 ms gaça davom etadigan 20—120 kTs çastotali qisqa ultratovuş impuls larini qabul qiladi. Bunday signallar böğizda hosil bölib, oğiz yoki burun orqali tarqaladi. K. exolokatsiya orqali diametri 0,1—0,08 mm gaça bölgan sim tösiqlarni sezişi aniqlangan. Exolokatsiya orqali seziş 10— 15 m dan oşmaydi. 650 ga yaqin turi, jumladan, Özbekistonda 19 turi ma'lum. Tunda yoki şomda faol uçib, oziq qidiradi. Köpçilik turlari, jumladan, Özbekistonda tarqalgan barça K. qaşarotlar b-n oziqlanadi. Köpçilik turlari tropik va suptropik iqlimda tarqalgan. Ayrim tropik turlari mevalar, gul nektari va çangi, issiqqonli hayvonlarning qoni, sut emizuvçilar, sudralib yuruvçilar va baliqlar b-n oziqlanadi. Daraxtlar kovagi, toşlar yoriği, ğorlar va imoratlardagi pana joylarni öziga makon qilib oladi. Minglab individlardan iborat koloniya hosil qiladi. Ayrim ğorlarda K. koloniyasidagi individlar soni 20 mln.ga yetişi aniqlangan. Mö'tadil va sovuq ikdimda tarqalgan K. geteroterm bölib, ularning tana harorati taşqi muhit harorati ta'sirida özgarib turadi. Köpçilik şimol K.i 7—8 oylik qişqi uyquga ketadi. Odatda, ğorlar, taşlandiq şaxtalar va çuqur yoriqdarda qişlaydi. Bir qança turlari qişlaş uçun jan.ga uçib ketadi. Yidda bir marta 1—2 tadan közi yumuq, yungsiz bola tuğadi. 20 yilgaça yaşaydi. K. tungi haşarotlarni, jumladan, q. x. zararkunandalari, qonxör ikki qanotlilarni kirib juda katta foyda keltiradi. Ösimlikxör turlari gullarni çanglantiradi va uruğlarni tarqatadi. Amerikadagi ayrim K. odamlar orasida qutiriş kasalligi virusi va ayrim infeksiyali kasalliklarni tarqatişi aniqlangan. Bir qança turlari muhofaza qilinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
К Ў Р Ш А П А Л А К Л А Р (Microchiroptera) — қўлқанотли сут эмизувчилар кенжа туркуми. Мевахўр қўлқанотлиларга нисбатан кичик (танасининг ўз. 2,5 см дан 14 см гача) ва учишга кўпроқ мослашган, қулоқ супраси кенгроқ. Кейинги оёқларининг товонида тоғай пих бўлиб, унга учиш пардасининг кейинги учи туташган. Тишлари ҳашаротхўрларникига ўхшаш тузилган, озиқ тишларининг қирралари ўткир. Кўзлари яхши кўрмайди. К. мукаммал эхолокация хусусиятига эга; атрофдаги нарсаларнинг ҳолатини (жумладан, ўлжасини) эшитиш органлари орқали қабул қилинадиган ультратовуш сигналлари ёрдамида аниқлайди. К.нинг эшитиш органлари 0,2 мс дан 100 мс гача давом этадиган 20—120 кТц частотали қисқа ультратовуш импульс ларини қабул қилади. Бундай сигналлар бўғизда ҳосил бўлиб, оғиз ёки бурун орқали тарқалади. К. эхолокация орқали диаметри 0,1—0,08 мм гача бўлган сим тўсиқларни сезиши аниқланган. Эхолокация орқали сезиш 10— 15 м дан ошмайди. 650 га яқин тури, жумладан, Ўзбекистонда 19 тури маълум. Тунда ёки шомда фаол учиб, озиқ қидиради. Кўпчилик турлари, жумладан, Ўзбекистонда тарқалган барча К. қашаротлар б-н озиқланади. Кўпчилик турлари тропик ва суптропик иқлимда тарқалган. Айрим тропик турлари мевалар, гул нектари ва чанги, иссиққонли ҳайвонларнинг қони, сут эмизувчилар, судралиб юрувчилар ва балиқлар б-н озиқланади. Дарахтлар коваги, тошлар ёриғи, ғорлар ва иморатлардаги пана жойларни ўзига макон қилиб олади. Минглаб индивидлардан иборат колония ҳосил қилади. Айрим ғорларда К. колониясидаги индивидлар сони 20 млн.га етиши аниқланган. Мўътадил ва совуқ икдимда тарқалган К. гетеротерм бўлиб, уларнинг тана ҳарорати ташқи муҳит ҳарорати таъсирида ўзгариб туради. Кўпчилик шимол К.и 7—8 ойлик қишқи уйқуга кетади. Одатда, ғорлар, ташландиқ шахталар ва чуқур ёриқдарда қишлайди. Бир қанча турлари қишлаш учун жан.га учиб кетади. Йидда бир марта 1—2 тадан кўзи юмуқ, юнгсиз бола туғади. 20 йилгача яшайди. К. тунги ҳашаротларни, жумладан, қ. х. зараркунандалари, қонхўр икки қанотлиларни кириб жуда катта фойда келтиради. Ўсимликхўр турлари гулларни чанглантиради ва уруғларни тарқатади. Америкадаги айрим К. одамлар орасида қутириш касаллиги вируси ва айрим инфекцияли касалликларни тарқатиши аниқланган. Бир қанча турлари муҳофаза қилинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.