Kösak
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 884-b. — ziyouz.com
Kösak KÖSAK, kösakça (capsyla) — yopiq uruğli ösimliklarning köp uruğli mevasi. K. bir va köp çanoqli böladi. K. yetilganda teşikçasidan (köknorda), qopqoqçasidan (mingdevona, zubturum va b.) va pallalaridan (ğöza, bangidevona, binafşa, piyozgul va b.da) oçiladi. Ğözada K. 3—5 çanoqli tugunçadan rivojlanadi. Meva qati (K. devorlari) markaziy uruğçi va uruğdan tuzilgan. Uruğlanişdan keyin tugunça rivojlanib, K.ka aylanadi. Uruğlanişdan to K. yetilib oçilgunça 50—60 kun ötadi. Uning murakkab rivojlanişi va yetiliş jarayonini 4 davrga böliş mumkin: tugunçaning K.ka aylanişi (10 kun); K.ning tez ösişi (15 kun) quruq modda töplanişi (15 kun); K.ning töliq yetilib qurişi (15 kun). Taşqi va içki omillar ta'sirida davrlar muddati özgaradi. Ertapişar ğöza navlarida bu davrlar qisqa, keçpişar navlarda uzun.
Ğözaning navi, turi va b. belgilariga qarab bitta K.da örta tolali gözalarda 4,2—7 g, ingiçka tolali gözalarda 2,5—4 g gaça paxta, 20 tadan 40— 50 ta gaça çigit böladi. Mevasi (paxta) yetilişi davrida K.lar asta-sekin qurib, uçidan soxta çoklari böylab çanoqlari oçiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎСАК, кўсакча (capsyla) — ёпиқ уруғли ўсимликларнинг кўп уруғли меваси. К. бир ва кўп чаноқли бўлади. К. етилганда тешикчасидан (кўкнорда), қопқоқчасидан (мингдевона, зубтурум ва б.) ва паллаларидан (ғўза, бангидевона, бинафша, пиёзгул ва б.да) очилади. Ғўзада К. 3—5 чаноқли тугунчадан ривожланади. Мева қати (К. деворлари) марказий уруғчи ва уруғдан тузилган. Уруғланишдан кейин тугунча ривожланиб, К.ка айланади. Уруғланишдан то К. етилиб очилгунча 50—60 кун ўтади. Унинг мураккаб ривожланиши ва етилиш жараёнини 4 даврга бўлиш мумкин: тугунчанинг К.ка айланиши (10 кун); К.нинг тез ўсиши (15 кун) қуруқ модда тўпланиши (15 кун); К.нинг тўлиқ етилиб қуриши (15 кун). Ташқи ва ички омиллар таъсирида даврлар муддати ўзгаради. Эртапишар ғўза навларида бу даврлар қисқа, кечпишар навларда узун.
Ғўзанинг нави, тури ва б. белгиларига қараб битта К.да ўрта толали гўзаларда 4,2—7 г, ингичка толали гўзаларда 2,5—4 г гача пахта, 20 тадан 40— 50 та гача чигит бўлади. Меваси (пахта) етилиши даврида К.лар аста-секин қуриб, учидан сохта чоклари бўйлаб чаноқлари очилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.