Koşğariy

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 682–684-b. — ziyouz.com

Koşğariy KOŞĞARIY, Mahmud Koşğariy ibn Husayn ibn Muhammad (II-a.) — turkşunoslik ilmining asosçisi. filolog olim. Ijtimoiy kelib çiqişi jihatidan qoraxoniylar sulolasiga mansub. Otasi Xusayn ibn Muhammad öşa davrdagi Baregan elining amiri bölgan. K. boşlangiç ma'lumotni öz qişloğida, yuqori ma'lumotni Koşğar madrasalarida olgan, arab, fors, turkiy kabi 7—8 tilni puxta egallagan. Söng u Buxoro, Samarqand Marv Nişopur ş.larida bilimini oşirgan. 1056—57 y.larda mamlakatdagi içki nizolar natijasida olim öz vatanini tark etib. 15 y. davomida atrofdagi qardoş xalqlar orasida yurişga majbur bölgan. Ana şu yillarla «u turkiy xalqlar yaşaydigan ölkalarni kezib, bu yerlardagi turkiy qabila va uruğlar, ularning kelib çiqişi va nomlanişi, joylaşiş örinlari. urf-odatlari, ayniqsa, til xususiyatlarini sinçiklab örganadi. Söng Bağdodga borib, ança vaqt şu şaharda ijod qilgan, xususan, 1072 y. (ba'zi manbalarda — 1074 i. va undan ham keyin) dunyoga maşxur asari «Devonu luğotit turk» («Turkiy sözlar devoni»)ni yozib bitiradi va uni abbosiylardan bölgan Abulqosim Abdulloh binni Muhammadil Muqtado biamrillohga bağişlaydi. Uşbu asar turkiy xalqlar tarixidagi dialektologik, izoxli, etnografik, tarixiy-etimologik luğatlarning barça unsurlarini qamrab oluvçi lastlabki universal luğat bölib, öz muallifini dunyoga uluğ adabiyotçi, tarixçi geograf va b. köp fanlarlan yaxşi xabardor bölgan yirik fan arbobi. qomusiy olim sifatida tanitdi. Bu asarida olim turkiy qabila va uruğlar (xalqlar) tillaridagi sözlar ma'nosini arab tilida izoxlab beradi. Misol sifatida esa maqollardan va badiiy adabiyotdan parçalar keltirali. Bu xaqda K.ning özi yozadi: «Men bu kitobni maxsus alifbe tartibida hikmatli sözlar, saj'lar, maqollar, qöşiqlar, rajaz va vasl deb atalgan adabiy parçalar b-n bezalim... Men iste'moldagi sözlarnigina berdim, iste'moldan çiqqanlarini taşladim... Söngra men har bir qabilaga mansub sözlarning yasaliş xususiyatlarini va qanday qöllanişini qisqaça izoqlab körsatiş uçun alohida yöl tutdim. Bu misol tariqasida turklarning tilida qöllanilib kelgan şe'rlaridan, şodlik va motam kunlarida qöllanadigan hikmatli sözlaridai, maqollaridan keltirdim». Şuni aytiş kerakki, «Devon»da berilgan adabiy parçalar, til faktlari faqat I 1-a. adabiyotining namunalari bulmay, ularning aksar qismi juda uzoq ötmiş davrlarning mahsulidir. Şu jihatdan bunday parçalar turkiy tillarning kelib çiqiş tarixini, rivojlanişini. adabiy harakatining juda uzoq tarixini belgilaşga xizmat qiluvçi eng muhim hujjatdir. Asardagi bir qança geografik, etnografik ma'lumotlar ham tegişli sohalar nuqtai nazaridan katta ahamiyatga ega.

M. K. mazkur asariga özi tuzgan dunyo xaritasini ilova qiladi. Xaritada mamlakat, şaxar, qişloq, toğ, çöl, dengiz, köl, daryo qabilarning nomlari yozilgan. Xaritada aks etmagan ba'zi bir nomlar luğat matnida izoxlangan. Xarita, asosan, Şarqiy yarim şarga töğri keladi. Bu haqda M. K.ning özi: «Rumdan Moçingaça bölgan... şaharlar örnini aniqlaş maqsadida ularning hammasini yer şaklidagi doirada körsatdim», — deb yozadi. Şartli qabul qilingan böyoqlar rangi doira taşqarisida tört joyda söz b-n izohlangan. Ayrim kamçiliklariga qaramay, M. K.ning 11-a.da tuzilgan xaritasi öz davri uçun mukammal, hoz. davr uçun geografik ma'lumotlar beruvçi muhim manba hisoblanadi. Ma'lumotlarga köra, K.ning «Devonu luğotit turk»dan avvalroq yaratilgan, «Javoqirun-nahvi fi luğotitturk» («Turkiy tillar sintaksisi qoidalari») deb nomlangan asari ham bölgan. Uşbu asar hozirça topilgani yöq.

K. 1080 y.da (yoki 1118 y.da) vataniga qaytib kelib, Öpaldagi Aziq qişloğida, Hazrati Mullom toği etagidagi tepalikda joylaşgan madrasada dars bergan va ilmiy ijod b-n maşğul bölgan (hoz. mazkur madrasaning faqat poydevorlari saqlanib qolgan). K. 1105 y.da (yoki 1126 y.da) 97 yoşida vafot etib, Öpaldagi uning ajdodlari maqbarasiga dafn etilgan. Maqbara hozirgaça «Hazrati Mullom mozori» nomi b-n maşhur.

As: Devonu luğotit turk, 3 j.li [tarjimon va naşrga tayyorlovçi S. Mutallibov], T., 1960-63.

Ad.: Mutallibov S, XI asr filologi Mahmud Koşğariy va uning «Devonu luğotit turk» asari, T., 1958; Devonu luğotit turk. Indeks-luğat [Ğ. Abdurahmonov va S. Mutallibov tahriri ostida], T., 1967; Hasanov H., Mahmud Koşğariy, T., 1963; Hasanov H., Sayyoh olimlar, T., 1981.

Abduvahob Madvaliyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОШҒАРИЙ, Маҳмуд Кошғарий ибн Ҳусайн ибн Муҳаммад (II-а.) — туркшунослик илмининг асосчиси. филолог олим. Ижтимоий келиб чиқиши жиҳатидан қорахонийлар сулоласига мансуб. Отаси Хусайн ибн Муҳаммад ўша даврдаги Бареган элининг амири бўлган. К. бошлангич маълумотни ўз қишлоғида, юқори маълумотни Кошғар мадрасаларида олган, араб, форс, туркий каби 7—8 тилни пухта эгаллаган. Сўнг у Бухоро, Самарқанд Марв Нишопур ш.ларида билимини оширган. 1056—57 й.ларда мамлакатдаги ички низолар натижасида олим ўз ватанини тарк этиб. 15 й. давомида атрофдаги қардош халқлар орасида юришга мажбур бўлган. Ана шу йилларла «у туркий халқлар яшайдиган ўлкаларни кезиб, бу ерлардаги туркий қабила ва уруғлар, уларнинг келиб чиқиши ва номланиши, жойлашиш ўринлари. урф-одатлари, айниқса, тил хусусиятларини синчиклаб ўрганади. Сўнг Бағдодга бориб, анча вақт шу шаҳарда ижод қилган, хусусан, 1072 й. (баъзи манбаларда — 1074 и. ва ундан ҳам кейин) дунёга машхур асари «Девону луғотит турк» («Туркий сўзлар девони»)ни ёзиб битиради ва уни аббосийлардан бўлган Абулқосим Абдуллоҳ бинни Муҳаммадил Муқтадо биамриллоҳга бағишлайди. Ушбу асар туркий халқлар тарихидаги диалектологик, изохли, этнографик, тарихий-этимологик луғатларнинг барча унсурларини қамраб олувчи ластлабки универсал луғат бўлиб, ўз муаллифини дунёга улуғ адабиётчи, тарихчи географ ва б. кўп фанларлан яхши хабардор бўлган йирик фан арбоби. қомусий олим сифатида танитди. Бу асарида олим туркий қабила ва уруғлар (халқлар) тилларидаги сўзлар маъносини араб тилида изохлаб беради. Мисол сифатида эса мақоллардан ва бадиий адабиётдан парчалар келтирали. Бу хақда К.нинг ўзи ёзади: «Мен бу китобни махсус алифбе тартибида ҳикматли сўзлар, сажълар, мақоллар, қўшиқлар, ражаз ва васл деб аталган адабий парчалар б-н безалим... Мен истеъмолдаги сўзларнигина бердим, истеъмолдан чиққанларини ташладим... Сўнгра мен ҳар бир қабилага мансуб сўзларнинг ясалиш хусусиятларини ва қандай қўлланишини қисқача изоқлаб кўрсатиш учун алоҳида йўл тутдим. Бу мисол тариқасида туркларнинг тилида қўлланилиб келган шеърларидан, шодлик ва мотам кунларида қўлланадиган ҳикматли сўзларидаи, мақолларидан келтирдим». Шуни айтиш керакки, «Девон»да берилган адабий парчалар, тил фактлари фақат I 1-а. адабиётининг намуналари булмай, уларнинг аксар қисми жуда узоқ ўтмиш даврларнинг маҳсулидир. Шу жиҳатдан бундай парчалар туркий тилларнинг келиб чиқиш тарихини, ривожланишини. адабий ҳаракатининг жуда узоқ тарихини белгилашга хизмат қилувчи энг муҳим ҳужжатдир. Асардаги бир қанча географик, этнографик маълумотлар ҳам тегишли соҳалар нуқтаи назаридан катта аҳамиятга эга.

М. К. мазкур асарига ўзи тузган дунё харитасини илова қилади. Харитада мамлакат, шахар, қишлоқ, тоғ, чўл, денгиз, кўл, дарё қабиларнинг номлари ёзилган. Харитада акс этмаган баъзи бир номлар луғат матнида изохланган. Харита, асосан, Шарқий ярим шарга тўғри келади. Бу ҳақда М. К.нинг ўзи: «Румдан Мочингача бўлган... шаҳарлар ўрнини аниқлаш мақсадида уларнинг ҳаммасини ер шаклидаги доирада кўрсатдим», — деб ёзади. Шартли қабул қилинган бўёқлар ранги доира ташқарисида тўрт жойда сўз б-н изоҳланган. Айрим камчиликларига қарамай, М. К.нинг 11-а.да тузилган харитаси ўз даври учун мукаммал, ҳоз. давр учун географик маълумотлар берувчи муҳим манба ҳисобланади. Маълумотларга кўра, К.нинг «Девону луғотит турк»дан аввалроқ яратилган, «Жавоқирун-наҳви фи луғотиттурк» («Туркий тиллар синтаксиси қоидалари») деб номланган асари ҳам бўлган. Ушбу асар ҳозирча топилгани йўқ.

К. 1080 й.да (ёки 1118 й.да) ватанига қайтиб келиб, Ўпалдаги Азиқ қишлоғида, Ҳазрати Муллом тоғи этагидаги тепаликда жойлашган мадрасада дарс берган ва илмий ижод б-н машғул бўлган (ҳоз. мазкур мадрасанинг фақат пойдеворлари сақланиб қолган). К. 1105 й.да (ёки 1126 й.да) 97 ёшида вафот этиб, Ўпалдаги унинг аждодлари мақбарасига дафн этилган. Мақбара ҳозиргача «Ҳазрати Муллом мозори» номи б-н машҳур.

Ас: Девону луғотит турк, 3 ж.ли [таржимон ва нашрга тайёрловчи С. Муталлибов], Т., 1960-63.

Ад.: Муталлибов С, XI аср филологи Маҳмуд Кошғарий ва унинг «Девону луғотит турк» асари, Т., 1958; Девону луғотит турк. Индекс-луғат [Ғ. Абдураҳмонов ва С. Муталлибов таҳрири остида], Т., 1967; Ҳасанов Ҳ., Маҳмуд Кошғарий, Т., 1963; Ҳасанов Ҳ., Сайёҳ олимлар, Т., 1981.

Абдуваҳоб Мадвалиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.