Kosmik aloqa
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 639–640-b. — ziyouz.com
Kosmik aloqa — Yer sun'iy yöldoşlari (YESY) orqali yerdagi punktlar orasida yoki kosmik apparatlar (KA) orasidagi aloqa. Yerdagi punkt b-n kosmosdagi inson örtasida aloqa birinçi marta 1961 y.da Yu. A. Gagarinnkyat «Vostok» kosmik kemasida parvoz kilganda örnatildi. Kosmosda, asosan, radioaloqa, ba'zan, optik aloqa qöllaniladi. K. a. tizimida köproq radioaloqadan, Yerdagi punktlar orasida aloqa boğlaş uçun elliptik va doiraviy statsionar orbitalar böyiça harakatlanuvçi YESY dan foydalaniladi. KA lari orasida K. a. birinçi marta 1962 y.da «Vostok-3» va «Vostok-4» kemalari orasida amalga oşirilgan. Yerdagi punktlar orasida K. a. örnatiş uçun kuçli antennalar, radioşovqin darajasi juda kiçik bölgan qabul qiluvçi asboblar, qidirilayotgan signalni ajratib oladigan maxsus appa-ratlardan foydalaniladi. KA ning bort apparaturalari juda puxta, yengil va ixçam bölişi kerak. K. a. kanallari uçun ularning vazifasi va yönalişlariga köra turliça çastota dia-pazonidan foydalaniladi. Çastotalarni taqsimlaş va ulardan foydalaniş tartibi radioaloqa reglamenti b-n belgilanadi. K. a. tizimlarining Yerdagi aloqa tizimlaridan asosiy farqi KA vaziyatining uzluksiz özgarib turişi, KAning har ondagi koordinatalarini biliş zarurligi, qabul qilinayotgan signallar çastotasining tez-tez özgarib turişi, KA bortidagi radiouzatkiçlar quvvatining çeklanganligi, masofaning uzoqligi va b.dan iborat.
Yer b-n K A orasidagi aloqa yordamida kosmovideniyeta asos solinadi, natijada insoniyat odamning oçiq kosmosga çiqişi va Oyda yurişining şohidi böddi. Sayyoralararo avtomatik st-yalar Venera va Marsga uçirilganda 350 mln. km masofada ikki tomonlama turğun radioaloqa örnatildi. «Mars» va «Mariner» tipidagi kosmik st-yalarga örnatilgan apparatlar yordamida Mars va Venera sayyoralarining atrofi, atmosferasi, t-rasi tekşirildi va telemetrik kanallar orqali tasvirlari Yerga uzatildi.
YESY orqali aloqada turli orbita va balandlikda parvoz qilayotgan YESYdan foydalaniladi. Uzoq ma-sofalar orasida televizion aloqa örnatişda, odatda, bevosita körinadigan bir qança oraliq va ikkita asosiy punktdan iborat radiorele tarmoqlari — retranslyatorlardan foydalaniladi. YESY bortiga örnatilgan bitta retranslyator yordamida Yerda bir-biridan 10—15 ming km uzoq joylaşgan punktlar orasida aloqa örnatiş mumkin.
KA orasidagi aloqaga boşqa KAdan olingan ma'lumotlarni retranslyatsiya qiliş, ularning orbitadagi vaziyatini ölçaş va harakatini boşqariş yoki ularga yakinlaşiş, navigatsiya masalalarini hal qilişga oid aloqalar ham kiradi. KAning antennalarini özaro yönaltiriş ança qiyin, şu sababli, ular orasida yönaltirilmagan aloqa qilinadi.
Lazerlar ixtiro qilingandan keyin optik aloqa masalasi hal qilina boşladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОСМИК АЛОҚА — Ер сунъий йўлдошлари (ЕСЙ) орқали ердаги пунктлар орасида ёки космик аппаратлар (КА) орасидаги алоқа. Ердаги пункт б-н космосдаги инсон ўртасида алоқа биринчи марта 1961 й.да Ю. А. Гагариннкят «Восток» космик кемасида парвоз килганда ўрнатилди. Космосда, асосан, радиоалоқа, баъзан, оптик алоқа қўлланилади. К. а. тизимида кўпроқ радиоалоқадан, Ердаги пунктлар орасида алоқа боғлаш учун эллиптик ва доиравий стационар орбиталар бўйича ҳаракатланувчи ЕСЙ дан фойдаланилади. КА лари орасида К. а. биринчи марта 1962 й.да «Восток-3» ва «Восток-4» кемалари орасида амалга оширилган. Ердаги пунктлар орасида К. а. ўрнатиш учун кучли антенналар, радиошовқин даражаси жуда кичик бўлган қабул қилувчи асбоблар, қидирилаётган сигнални ажратиб оладиган махсус аппа-ратлардан фойдаланилади. КА нинг борт аппаратуралари жуда пухта, енгил ва ихчам бўлиши керак. К. а. каналлари учун уларнинг вазифаси ва йўналишларига кўра турлича частота диа-пазонидан фойдаланилади. Частоталарни тақсимлаш ва улардан фойдаланиш тартиби радиоалоқа регламенти б-н белгиланади. К. а. тизимларининг Ердаги алоқа тизимларидан асосий фарқи КА вазиятининг узлуксиз ўзгариб туриши, КАнинг ҳар ондаги координаталарини билиш зарурлиги, қабул қилинаётган сигналлар частотасининг тез-тез ўзгариб туриши, КА бортидаги радиоузаткичлар қувватининг чекланганлиги, масофанинг узоқлиги ва б.дан иборат.
Ер б-н К А орасидаги алоқа ёрдамида космовидениета асос солинади, натижада инсоният одамнинг очиқ космосга чиқиши ва Ойда юришининг шоҳиди бўдди. Сайёралараро автоматик ст-ялар Венера ва Марсга учирилганда 350 млн. км масофада икки томонлама турғун радиоалоқа ўрнатилди. «Марс» ва «Маринер» типидаги космик ст-яларга ўрнатилган аппаратлар ёрдамида Марс ва Венера сайёраларининг атрофи, атмосфераси, т-раси текширилди ва телеметрик каналлар орқали тасвирлари Ерга узатилди.
ЕСЙ орқали алоқада турли орбита ва баландликда парвоз қилаётган ЕСЙдан фойдаланилади. Узоқ ма-софалар орасида телевизион алоқа ўрнатишда, одатда, бевосита кўринадиган бир қанча оралиқ ва иккита асосий пунктдан иборат радиореле тармоқлари — ретрансляторлардан фойдаланилади. ЕСЙ бортига ўрнатилган битта ретранслятор ёрдамида Ерда бир-биридан 10—15 минг км узоқ жойлашган пунктлар орасида алоқа ўрнатиш мумкин.
КА орасидаги алоқага бошқа КАдан олинган маълумотларни ретрансляция қилиш, уларнинг орбитадаги вазиятини ўлчаш ва ҳаракатини бошқариш ёки уларга якинлашиш, навигация масалаларини ҳал қилишга оид алоқалар ҳам киради. КАнинг антенналарини ўзаро йўналтириш анча қийин, шу сабабли, улар орасида йўналтирилмаган алоқа қилинади.
Лазерлар ихтиро қилингандан кейин оптик алоқа масаласи ҳал қилина бошлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.