Kosmik çang
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 647-b. — ziyouz.com
Kosmik çang — sayyoralararo va yulduzlararo fazodagi juda mayda qattik, zarralar. Mas, sayyoralararo fazodagi bir dona K. ç. massasi ~ 10 3—10 5 bölib, Quyoş sistemasidagi çanglar miqdori 1019—1020 g ni taşkil etadi. Bu çanglar ekliptika tekisligiga nisbatan konsentratsiyaga ega. Ularning miqdoriy ziçligi Quyoşdan uzoqlaşgan sari 1-3 qonun böyiça kamayib borib, 3 astronomik birlikdan boşlab kuzatilmaydi. Sayyoralararo muhitdagi K.ç. manbai kometalarning sekin-asta parçalanişi, şuningdek, kiçik sayyoralar va meteor jismlarning bölinişi natijasidir. Ularning ölçami yulduzlararo muhitdagi çang ölçamidan ança katta. Yulduzlararo muhitdagi K. ç., asosan, sovuq yulduzlar atmosferasining yuqori qismida vujudga kelib, yulduz şamoli ta'sirida fazoga tarqaladi. Undan taşqari, yangi va öta yangi yulduzlar portlaşi vaqtida ham ma'lum çanglar hosil böladi. Bunday çanglar tarkibi ular qaysi gaz moddasida kondensatsiyalanib vujudga kelgani b-n boğliq. Mac, «uglerod sinfidagi yulduzlar» atmosferasida köproq grafit va kremniydan tarkib topgan çang, «kislorod sinfidagi yulduzlar» atmosferasida esa silikatlardan iborat çanglar vujudga keladi. K. ç. yulduzlar va b. osmon yoritkiçlari soçadigan yoruğlikni susaytiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОСМИК ЧАНГ — сайёралараро ва юлдузлараро фазодаги жуда майда қаттик, зарралар. Мас, сайёралараро фазодаги бир дона К. ч. массаси ~ 10 3—10 5 бўлиб, Қуёш системасидаги чанглар миқдори 1019—1020 г ни ташкил этади. Бу чанглар эклиптика текислигига нисбатан концентрацияга эга. Уларнинг миқдорий зичлиги Қуёшдан узоқлашган сари 1-3 қонун бўйича камайиб бориб, 3 астрономик бирликдан бошлаб кузатилмайди. Сайёралараро муҳитдаги К.ч. манбаи кометаларнинг секин-аста парчаланиши, шунингдек, кичик сайёралар ва метеор жисмларнинг бўлиниши натижасидир. Уларнинг ўлчами юлдузлараро муҳитдаги чанг ўлчамидан анча катта. Юлдузлараро муҳитдаги К. ч., асосан, совуқ юлдузлар атмосферасининг юқори қисмида вужудга келиб, юлдуз шамоли таъсирида фазога тарқалади. Ундан ташқари, янги ва ўта янги юлдузлар портлаши вақтида ҳам маълум чанглар ҳосил бўлади. Бундай чанглар таркиби улар қайси газ моддасида конденсацияланиб вужудга келгани б-н боғлиқ. Mac, «углерод синфидаги юлдузлар» атмосферасида кўпроқ графит ва кремнийдан таркиб топган чанг, «кислород синфидаги юлдузлар» атмосферасида эса силикатлардан иборат чанглар вужудга келади. К. ч. юлдузлар ва б. осмон ёриткичлари сочадиган ёруғликни сусайтиради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.