Kosmik fizika
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 646–647-b. — ziyouz.com
Kosmik fizika — astrofizika va fizika usullarini yaqin kosmik fazodagi turli obyektlarga qöllaş hamda kosmik rasadxonalar uçirib Yer atro-fidagi kosmik fazo, şuningdek, Kuyoş sistemasidagi fizik hodisalarni örganuvçi fan. U ba'zan kosmik fazo fizikasi deb ham ataladi. K. f. dastlab astrofizika b-n birga rivojlanib, öz içiga butun Koinot fizikasini ola boşlagan. Keyinçalik esa astrofizika va kosmologiya faol rivojlana boşlagan. Endi K. f., asosan, Quyoş sistemasi va unga yaqin fazo fizikasi muammolarini örganiş b-n şuğullana boşladi. Xususan, Yer yaqinidagi kosmik fazo fizikasi juda murakkab bölib, uning va Yer magnitosferasining xususiyatlari yaxşi örganilmagan. Yer atmosferasining yuqori qismi Quyoşdan kelayotgan ultrabinafşa nurlar ta'sirida ionlaşgan plazma holatida kuzatiladi. Yerning radiatsion mintaqalari, magnitosfera deb ataluvçi Yerning törtinçi plazma qobiği, Quyoş şamolining kaşf etilişi, Yer magnit maydoni va sayyoralararo fazo magnit maydonining tuzilişini örganiş K. f. ning ulkan yutuği böldi. Olingan eksperimental ma'lumotlar Quyoş — Yer yuzasidagi aloqalarning muammolarini, ya'ni Quyoş va Yer atrofidagi kosmik fazoning Yerdagi turli geofizik va biologik jarayonlarga ta'siri b-n boğliq köpgina masalalarni bayon etiş imkonini berdi. Sayyoralararo fazo, sayyoralar, kometalar, asteroidlar, Quyoş sistemasini örab turuvçi Oortning kometalar buluti K.f. fani obyektlaridir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОСМИК ФИЗИКА — астрофизика ва физика усулларини яқин космик фазодаги турли объектларга қўллаш ҳамда космик расадхоналар учириб Ер атро-фидаги космик фазо, шунингдек, Куёш системасидаги физик ҳодисаларни ўрганувчи фан. У баъзан космик фазо физикаси деб ҳам аталади. К. ф. дастлаб астрофизика б-н бирга ривожланиб, ўз ичига бутун Коинот физикасини ола бошлаган. Кейинчалик эса астрофизика ва космология фаол ривожлана бошлаган. Энди К. ф., асосан, Қуёш системаси ва унга яқин фазо физикаси муаммоларини ўрганиш б-н шуғуллана бошлади. Хусусан, Ер яқинидаги космик фазо физикаси жуда мураккаб бўлиб, унинг ва Ер магнитосферасининг хусусиятлари яхши ўрганилмаган. Ер атмосферасининг юқори қисми Қуёшдан келаётган ультрабинафша нурлар таъсирида ионлашган плазма ҳолатида кузатилади. Ернинг радиацион минтақалари, магнитосфера деб аталувчи Ернинг тўртинчи плазма қобиғи, Қуёш шамолининг кашф этилиши, Ер магнит майдони ва сайёралараро фазо магнит майдонининг тузилишини ўрганиш К. ф. нинг улкан ютуғи бўлди. Олинган экспериментал маълумотлар Қуёш — Ер юзасидаги алоқаларнинг муаммоларини, яъни Қуёш ва Ер атрофидаги космик фазонинг Ердаги турли геофизик ва биологик жараёнларга таъсири б-н боғлиқ кўпгина масалаларни баён этиш имконини берди. Сайёралараро фазо, сайёралар, кометалар, астероидлар, Қуёш системасини ўраб турувчи Оортнинг кометалар булути К.ф. фани объектларидир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.