Kosmik geodeziya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 641-b. — ziyouz.com
Kosmik geodeziya – geodezitning maxsus bölimi; unda ilmiy va amaliy muammolar yer sun'ip yöldoşlari tizimi va b. kosmik apparatlar hamda Oyni kuzatiş orqali yeçiladi. K. g.ning asosiy vazifalari: xalqaro miqyosda qabul qilingan dastur orqali Yer sirtidagi nuqtalarning özaro joylaşişlarini aniqlaş; referens-ellipsoid markazini Yerning oğirlik markaziga nisbatan aniqlaş; punktlarning mutlaq koordinatalarini Yer oğirlik markaziga nisbatan topiş va yagona dunyoviy koordinatalar tizimini yaratiş; barça geodezik tizimlar orasidagi boğliqlikni ta'minlaş; Yerning taşqi gravitatsiya maydoni va Yer şaklini aniqlaş; geodeziya fanining ba'zi fundamental özgarmas miqdorlarini uzluksiz ravişda aniqlab turiş. K. g.ga oid dastlabki işlar 18-a. 2-yarmida amalga oşirilgan. Lekin 20-a.ning 60-y.laridan boşlab, K. g. masalalarini hal etişda Yer sun'iy yöldoşlaridan foydalanib kelinmoqda. K. g.ning geometrik va dinamik masalalari ham bor. Yer sirtidagi va kosmik apparat yuzasidagi nuqtalarning özaro vaziyatini biror koordinata sistemasida aniqlaş geometrik masala; kosmik appa-ratlarning orbita elementlari asosida Yer gravitatsiya maydoni parametrlarini aniqlaş dinamik masala hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОСМИК ГЕОДЕЗИЯ – геодезитнинг махсус бўлими; унда илмий ва амалий муаммолар ер сунъип йўлдошлари тизими ва б. космик аппаратлар ҳамда Ойни кузатиш орқали ечилади. К. г.нинг асосий вазифалари: халқаро миқёсда қабул қилинган дастур орқали Ер сиртидаги нуқталарнинг ўзаро жойлашишларини аниқлаш; референц-эллипсоид марказини Ернинг оғирлик марказига нисбатан аниқлаш; пунктларнинг мутлақ координаталарини Ер оғирлик марказига нисбатан топиш ва ягона дунёвий координаталар тизимини яратиш; барча геодезик тизимлар орасидаги боғлиқликни таъминлаш; Ернинг ташқи гравитация майдони ва Ер шаклини аниқлаш; геодезия фанининг баъзи фундаментал ўзгармас миқдорларини узлуксиз равишда аниқлаб туриш. К. г.га оид дастлабки ишлар 18-а. 2-ярмида амалга оширилган. Лекин 20-а.нинг 60-й.ларидан бошлаб, К. г. масалаларини ҳал этишда Ер сунъий йўлдошларидан фойдаланиб келинмоқда. К. г.нинг геометрик ва динамик масалалари ҳам бор. Ер сиртидаги ва космик аппарат юзасидаги нуқталарнинг ўзаро вазиятини бирор координата системасида аниқлаш геометрик масала; космик аппа-ратларнинг орбита элементлари асосида Ер гравитация майдони параметрларини аниқлаш динамик масала ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.