Kosmik kema
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 642-b. — ziyouz.com
Kosmik kema — kişilarning kosmosga parvoz qilişi uçun möljallangan apparat. 1961 y. 12 apr. da Yer sun'iy yöldoşlari orbitasiga çiqarilgan «Vostok» kemasi birinçi K. k.dir. Uning içida kosmonavt-uçuvçi Yu. A. Gagarin bölgan. Bundan taşqari, «Vosxod», «Soyuz», «Merkuriy», «Jemini», «Apollon», «Çellenjer» va boşqa K. k.lar uçirilgan. Geotsentrik orbita böyiça uçadigan K. k. yöddoş kema, odam va yuklarni orbital stansiyaga eltib beradigan K. k. transport kema, sayyora yoki tabiiy yöldoşlarga eltuvçi K. k. qöndiruvçi, sayyora yoki uning yöldoşidan uçadiganiga uçib çiqiş kemasi deyiladi. K. k.ning asosiy tizimlari: xayotni ta'minlaş, meteoritlar, radiatsiya va b.dan qimoya qiliş, dvigatel qurilmasi (uçiş trayektoriyasiga tuzatiş kiritiş, oriyentirlaş va uçişni barqarorlaş uçun raketa yoqilğisi b-n), kosmik st-yalarni izlaş, ularga K. k.ni yaqinlaştiriş va tutaştiriş, ekipajni K. k.dan kosmik st-yaga ötişini ta'minlaş, Quyoş batareyasidan foydalaniş, Yerga qöndiriladigan boşqariş tizimi va b. K. k.ning bir va köp marta foydalaniladigan xillari bor. Bir marta foy-dalaniladigan K. k.da tuşiruvçi apparatning sirti issiqsan izolyatsiyalaydigan qoplama b-n qoplanadi, köp marta foydalaniladigan K. k.da Yerga qaytib tuşayotganda atmosferada tormoz beriş işi murakkab bölgani uçun uning barça bölmalari issiqliqdan himoya qilinadigan qoplamalar b-n qoplanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОСМИК КЕМА — кишиларнинг космосга парвоз қилиши учун мўлжалланган аппарат. 1961 й. 12 апр. да Ер сунъий йўлдошлари орбитасига чиқарилган «Восток» кемаси биринчи К. к.дир. Унинг ичида космонавт-учувчи Ю. А. Гагарин бўлган. Бундан ташқари, «Восход», «Союз», «Меркурий», «Жемини», «Аполлон», «Челленжер» ва бошқа К. к.лар учирилган. Геоцентрик орбита бўйича учадиган К. к. йўддош кема, одам ва юкларни орбитал станцияга элтиб берадиган К. к. транспорт кема, сайёра ёки табиий йўлдошларга элтувчи К. к. қўндирувчи, сайёра ёки унинг йўлдошидан учадиганига учиб чиқиш кемаси дейилади. К. к.нинг асосий тизимлари: хаётни таъминлаш, метеоритлар, радиация ва б.дан қимоя қилиш, двигатель қурилмаси (учиш траекториясига тузатиш киритиш, ориентирлаш ва учишни барқарорлаш учун ракета ёқилғиси б-н), космик ст-яларни излаш, уларга К. к.ни яқинлаштириш ва туташтириш, экипажни К. к.дан космик ст-яга ўтишини таъминлаш, Қуёш батареясидан фойдаланиш, Ерга қўндириладиган бошқариш тизими ва б. К. к.нинг бир ва кўп марта фойдаланиладиган хиллари бор. Бир марта фой-даланиладиган К. к.да туширувчи аппаратнинг сирти иссиқцан изоляциялайдиган қоплама б-н қопланади, кўп марта фойдаланиладиган К. к.да Ерга қайтиб тушаётганда атмосферада тормоз бериш иши мураккаб бўлгани учун унинг барча бўлмалари иссиқлиқдан ҳимоя қилинадиган қопламалар б-н қопланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.