Kosmik nurlar

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 642–644-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Kosmik nurlar - Yerga Koinotdan izotrop tuşib turadigan yuqori energiyali (taxm. 1 dan 1012 GeV gaça) barqaror zarralar oqimi (birlamçi nurlar), şuningdek, bu zarralarning atmosferadagi atom yadrolari b-n özaro ta'siridan paydo böladigan nurlar (ikkilamçi nurlar); ma'lum bölgan barça elementar zarralarni öz içiga oladi. Yer sirtiga faqat ikkilamçi K. n.gina yetib keladi. Birlamçi kosmik nurlar tarkibi proton va geliy yadrosi (-70%) hamda xar xil yadrolardan, şuningdek, qisman elektronlar (-1%), pozitronlar va gamma-kvantlar (-0,01%) dan iborat. K.n. oqimi unça katta bölmay, u atmosfera çegarasida -2 zarraça sm ~2-s~' ni taşqil qiladi. Ammo K. n. öta yuqori energiyali zarralarning tabiiy manbai hisoblanadi. Energiya Ye ortişi b-n ularning jadalligi 1-Ye ~u = £-0.7*2,2) qonun böyiça tez kamayadi. Birlamçi K.n.ning köpçiligi Yerga Galaktikadan (Galaktik K.n.), ularning Quyoş faolligi b-n boğliq bölgan oz qismi, asosan, kiçik energiyalilari Quyoşdan (Quyoş K.n.i) keladi; 108 GeV dan yuqori energiyali K. n. Metagalaktikadan kelsa kerak. Quyoş faolligi ortgan davrda K.n.ning jadalligi eng kiçik qiymatga ega böladi va, aksinça, Quyoşda qisqa muddatli xromosfera çaqnaşi davrida Yerga töşayotgan Quyoş K. n.i oqimi özining örtaça qiymatidan ming marta köpayib ketişi mumkin. K.n.ning xususiyatlaridan foydalanib, yadro fizika va astrofizikada keng kölamda i. t. işlari olib boril-moqda. Birlamçi K.n. atmosferaga kirganda undagi atom yadrolari b-n ta'sirlaşadi, bu esa köplab zarralar hosil böliş jarayoniga va elektromagnit kaskad rivojlanişiga olib keladi. Elementar zarralarning köp turlari (pozitronlar, myuonlar, K-mezonlar, A-giperonlar), ularning parçalanişi, özaro ta'sirlaşişi K. n. yordamida kaşf etilgan. Yangi jarayon — yadro elektromagnit kaskad sellari K. n. da aniqlandi. Bu jarayon — moddada paydo bölgan zarralarning yadroviy va elektromagnit ketma-ket ta'siri natijasida hosil böladi. Yuqori va öta yuqori energiyalar sohasida yadrolarning ta'sirlaşişida bir qator tafsilotlar topildi: Ye ning ortişi b-n özaro ta'sir kesimi logarifmik ravişda ortadi, hosil bölgan zarralarning köndalang impulsining örtaça qiymati /^-0,4 GeV/s bölib, u energiyaning özgarişiga boğliq emas. Töqnaşayotgan zarralar özaro ta'sirdan keyin energiyasining yarminigina saqlaydi.

Hoz. paytda elementar zarralarning xossalari va ularning özaro ta'siri yuqori energiyali tezlatkiçlar yordamida töla örganilayotgan bölsada, lekin öta yuqori energiya sohasida (£»0>1015 eV) K.n. yordamida örganiş bu zarralarning xossalarini örganişning yagona manbai bölib qolmoqda.

Keyingi yillarda K. n. tadqiqotlarining astrofizik yönalişiga, jumladan, K. n. ning hosil böliş muammolarini, manbalarda yuqrri energiyali tezlaniş olişlarini, tarqalişini va yulduzlararo muhitdan ötişini örganişga qiziqiş ortmoqda. Buning asosida yangi rivojlanayotgan izlanişlar: gamma va neytrinoga oid astronomiya sohasidagi tadqiqotlar jadal sur'atda rivojlanmoqda. Gamma va neytrino nurlanişlarining yuqori ötiş qobiliyatiga ega ekanligi tufayli, noyob obyektlar, ya'ni öta yangi yulduzlar, pulsarlar, lokal gamma nurlaniş manbalari haqida yangi ma'lumotlar olinmoqda.

Yer sun'iy yöldoşlari va yerdagi qurilmalarda joylaşgan gamma-teleskoplar yordamida atmosferadagi köplab elektronlarning (birlamçi gammakvantlar tufayli atmosferada elektromagnit kaskad jarayonini köpayişidan hosil bölgan) Çerenkov nurlanişi qayd etilib, lokal gamma manbalar, Galaktikadagina emas, balki Metagalaktikaning çegarasidan uzoqda (faol yadroli Galaktika — Markaryan-421 va 501) topildi.

Öta yangi yulduzlarning portlaşidan keyin hosil böluvçi pulsarlar (tez aylanuvçi neytron yulduzlar) K. n. ning ehtimolli manbalari bölib hisoblanadi. Pulsarning elektromagnit maydonida hamda Galaktikaning yulduzlararo magnit maydonlarida zaryadlangan zarralar tezlaniş olişlari mumkin. Zaryadlangan zarralarning harakati diffuziya xarakteriga ega bölganligi, öz navbatida, yerga tuşayotgan zarralar oqimining izotropligini tuşuntiradi.

K. n. ni tadqiq etiş elementar zarralar fizikasi, yuqori energiyalar astrofizikasi va fizikaviy tajriba texnikasi rivojlanişida muhim örin egallaydi. Mas, kosmik tajribalarda yaratilgan moslaştiruvçi qurilma hisoblaş texnikasida işlatiladi. Bu tadqiqotlar hozirgi paytda tezlatkiçlarda olib bölmaydigan energiyadagi zarralarning özaro ta'siri töğrisida va Koinotdagi kosmik obyektlarning strukturaviy özgarişlari va katta energiya ajraliş jarayonini örganişda öz rolini saqlamoqda. K. n. ni 1912 y.da V. F. Gess kaşf etgan, R. E. Milliken, rus olimlari D. V. Skobelsin, S. N. Vernov, fransuz fizigi P. Oje va b. ularni tadqiq qilişda ulkan hissa qöşgan.

LL.Azimov S.A., Yuldaşbayev T. S, Neuprugiye soudaryoniya çastits bolşoy energii s nuklonami i yadrami, T., 1974; Berezinskiy V. S, Bölanov S. V., Ginzburg V. L., Dogel V. A., Ptusk i n V. S, Astrofizika kosmiçeskix luçey, M., 1984;Longeyr M., Astrofizika visokix energiy, M., 1984; Murzin V. S, Vvedeniye v fiziku kosmiçeskix luçey, M., 1988.

Toymas Yöldoşboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОСМИК НУРЛАР - Ерга Коинотдан изотроп тушиб турадиган юқори энергияли (тахм. 1 дан 1012 ГэВ гача) барқарор зарралар оқими (бирламчи нурлар), шунингдек, бу зарраларнинг атмосферадаги атом ядролари б-н ўзаро таъсиридан пайдо бўладиган нурлар (иккиламчи нурлар); маълум бўлган барча элементар зарраларни ўз ичига олади. Ер сиртига фақат иккиламчи К. н.гина етиб келади. Бирламчи космик нурлар таркиби протон ва гелий ядроси (-70%) ҳамда хар хил ядролардан, шунингдек, қисман электронлар (-1%), позитронлар ва гамма-квантлар (-0,01%) дан иборат. К.н. оқими унча катта бўлмай, у атмосфера чегарасида -2 заррача см ~2-с~’ ни ташқил қилади. Аммо К. н. ўта юқори энергияли зарраларнинг табиий манбаи ҳисобланади. Энергия Е ортиши б-н уларнинг жадаллиги 1-Е ~у = £-0.7*2,2) қонун бўйича тез камаяди. Бирламчи К.н.нинг кўпчилиги Ерга Галактикадан (Галактик К.н.), уларнинг Қуёш фаоллиги б-н боғлиқ бўлган оз қисми, асосан, кичик энергиялилари Қуёшдан (Қуёш К.н.и) келади; 108 ГэВ дан юқори энергияли К. н. Метагалактикадан келса керак. Қуёш фаоллиги ортган даврда К.н.нинг жадаллиги энг кичик қийматга эга бўлади ва, аксинча, Қуёшда қисқа муддатли хромосфера чақнаши даврида Ерга тўшаётган Қуёш К. н.и оқими ўзининг ўртача қийматидан минг марта кўпайиб кетиши мумкин. К.н.нинг хусусиятларидан фойдаланиб, ядро физика ва астрофизикада кенг кўламда и. т. ишлари олиб борил-моқда. Бирламчи К.н. атмосферага кирганда ундаги атом ядролари б-н таъсирлашади, бу эса кўплаб зарралар ҳосил бўлиш жараёнига ва электромагнит каскад ривожланишига олиб келади. Элементар зарраларнинг кўп турлари (позитронлар, мюонлар, К-мезонлар, А-гиперонлар), уларнинг парчаланиши, ўзаро таъсирлашиши К. н. ёрдамида кашф этилган. Янги жараён — ядро электромагнит каскад селлари К. н. да аниқланди. Бу жараён — моддада пайдо бўлган зарраларнинг ядровий ва электромагнит кетма-кет таъсири натижасида ҳосил бўлади. Юқори ва ўта юқори энергиялар соҳасида ядроларнинг таъсирлашишида бир қатор тафсилотлар топилди: Е нинг ортиши б-н ўзаро таъсир кесими логарифмик равишда ортади, ҳосил бўлган зарраларнинг кўндаланг импульсининг ўртача қиймати /^-0,4 ГэВ/с бўлиб, у энергиянинг ўзгаришига боғлиқ эмас. Тўқнашаётган зарралар ўзаро таъсирдан кейин энергиясининг ярминигина сақлайди.

Ҳоз. пайтда элементар зарраларнинг хоссалари ва уларнинг ўзаро таъсири юқори энергияли тезлаткичлар ёрдамида тўла ўрганилаётган бўлсада, лекин ўта юқори энергия соҳасида (£»0>1015 эВ) К.н. ёрдамида ўрганиш бу зарраларнинг хоссаларини ўрганишнинг ягона манбаи бўлиб қолмоқда.

Кейинги йилларда К. н. тадқиқотларининг астрофизик йўналишига, жумладан, К. н. нинг ҳосил бўлиш муаммоларини, манбаларда юқрри энергияли тезланиш олишларини, тарқалишини ва юлдузлараро муҳитдан ўтишини ўрганишга қизиқиш ортмоқда. Бунинг асосида янги ривожланаётган изланишлар: гамма ва нейтринога оид астрономия соҳасидаги тадқиқотлар жадал суръатда ривожланмоқда. Гамма ва нейтрино нурланишларининг юқори ўтиш қобилиятига эга эканлиги туфайли, ноёб объектлар, яъни ўта янги юлдузлар, пульсарлар, локал гамма нурланиш манбалари ҳақида янги маълумотлар олинмоқда.

Ер сунъий йўлдошлари ва ердаги қурилмаларда жойлашган гамма-телескоплар ёрдамида атмосферадаги кўплаб электронларнинг (бирламчи гаммаквантлар туфайли атмосферада электромагнит каскад жараёнини кўпайишидан ҳосил бўлган) Черенков нурланиши қайд этилиб, локал гамма манбалар, Галактикадагина эмас, балки Метагалактиканинг чегарасидан узоқда (фаол ядроли Галактика — Маркарян-421 ва 501) топилди.

Ўта янги юлдузларнинг портлашидан кейин ҳосил бўлувчи пульсарлар (тез айланувчи нейтрон юлдузлар) К. н. нинг эҳтимолли манбалари бўлиб ҳисобланади. Пульсарнинг электромагнит майдонида ҳамда Галактиканинг юлдузлараро магнит майдонларида зарядланган зарралар тезланиш олишлари мумкин. Зарядланган зарраларнинг ҳаракати диффузия характерига эга бўлганлиги, ўз навбатида, ерга тушаётган зарралар оқимининг изотроплигини тушунтиради.

К. н. ни тадқиқ этиш элементар зарралар физикаси, юқори энергиялар астрофизикаси ва физикавий тажриба техникаси ривожланишида муҳим ўрин эгаллайди. Мас, космик тажрибаларда яратилган мослаштирувчи қурилма ҳисоблаш техникасида ишлатилади. Бу тадқиқотлар ҳозирги пайтда тезлаткичларда олиб бўлмайдиган энергиядаги зарраларнинг ўзаро таъсири тўғрисида ва Коинотдаги космик объектларнинг структуравий ўзгаришлари ва катта энергия ажралиш жараёнини ўрганишда ўз ролини сақламоқда. К. н. ни 1912 й.да В. Ф. Гесс кашф этган, Р. Э. Милликен, рус олимлари Д. В. Скобельцин, С. Н. Вернов, француз физиги П. Оже ва б. уларни тадқиқ қилишда улкан ҳисса қўшган.

ЛЛ.Азимов С.А., Юлдашбаев Т. С, Неупругие соударёния частиц большой энергии с нуклонами и ядрами, Т., 1974; Березинский В. С, Бўланов С. В., Гинзбург В. Л., Догель В. А., Птуск и н В. С, Астрофизика космических лучей, М., 1984;Лонгейр М., Астрофизика высоких энергий, М., 1984; Мурзин В. С, Введение в физику космических лучей, М., 1988.

Тоймас Йўлдошбоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.