Kosmik radionurlaniş
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 644-b. — ziyouz.com
Kosmik radionurlaniş -kosmik obyektlar va har qanday kosmik jismlarning tölqin öz. 1 mm dan katta bölgan soqadagi nurlanişi. 1932 y.da amerikalik olim K. Yanskiy kaşf etgan. Umumiy holda radionurlaniş deyarli barça jismlarga mansub bölib, ba'zilari kuçli (pulsarlar, kvazarlar, radiogalaktikalar), ba'zilari kuçsiz (Oy, sayyoralar, Quyoş, tumanliklar, Xabbl sinfi galaktikalari va b.) radio nurlar tarqatadi.
Har qanday K. r. vujudga kelişi uçun ma'lum sabab böladi. Mac, Quyoşning radionurlanişi uning atmosferasi yuqori qatlamlaridagi keskin ionlaşgan qaynoq plazma gazidan tarkaladi. Bu atmosferaning turli katlamlaridan turli radionurlanişlar kelayotgani sababli, vaqt davomida yuz berayotgan fizik hodisalar ham radiotölqinlar orqali örganiladi. Quyoş tojining t-rasi bir neça ön ming gradusli quyi qismida santimetrli radiotölqinlar, t-rasi 2-106 gradusli eng yuqori qismida metrli radiotölqinlar tarqaladi. Ayrim radiotölqinlar Yer atmosferasidan öta olmaydi, xolos Ayniqsa, tölqin öz. 30 m dan katta bölgan K. r. ionosferadan öta olmaydi, tölqin uzunligi kiçik bölganlarini esa Yer atmosferasidagi suv buğlari va kislorodlar yutadi.
K. r. xususiyatlari, mexanizmlari va uning manbalari fizikasi radioastronomiya fanida örganiladi. K. r. Yer sirtidan radioteleskop va radiointerferometrlar yordamida kuzatiladi. Radionurlarni kuzatişga ob-havoning ta'siri deyarli sezilmaydi. K. r. ning xususiyatlarini örganiş Koinot töğrisidagi taassurotlarni ma'lum daraja kengaytiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОСМИК РАДИОНУРЛАНИШ -космик объектлар ва ҳар қандай космик жисмларнинг тўлқин ўз. 1 мм дан катта бўлган соқадаги нурланиши. 1932 й.да америкалик олим К. Янский кашф этган. Умумий ҳолда радионурланиш деярли барча жисмларга мансуб бўлиб, баъзилари кучли (пульсарлар, квазарлар, радиогалактикалар), баъзилари кучсиз (Ой, сайёралар, Қуёш, туманликлар, Хаббл синфи галактикалари ва б.) радио нурлар тарқатади.
Ҳар қандай К. р. вужудга келиши учун маълум сабаб бўлади. Mac, Қуёшнинг радионурланиши унинг атмосфераси юқори қатламларидаги кескин ионлашган қайноқ плазма газидан таркалади. Бу атмосферанинг турли катламларидан турли радионурланишлар келаётгани сабабли, вақт давомида юз бераётган физик ҳодисалар ҳам радиотўлқинлар орқали ўрганилади. Қуёш тожининг т-раси бир неча ўн минг градусли қуйи қисмида сантиметрли радиотўлқинлар, т-раси 2-106 градусли энг юқори қисмида метрли радиотўлқинлар тарқалади. Айрим радиотўлқинлар Ер атмосферасидан ўта олмайди, холос Айниқса, тўлқин ўз. 30 м дан катта бўлган К. р. ионосферадан ўта олмайди, тўлқин узунлиги кичик бўлганларини эса Ер атмосферасидаги сув буғлари ва кислородлар ютади.
К. р. хусусиятлари, механизмлари ва унинг манбалари физикаси радиоастрономия фанида ўрганилади. К. р. Ер сиртидан радиотелескоп ва радиоинтерферометрлар ёрдамида кузатилади. Радионурларни кузатишга об-ҳавонинг таъсири деярли сезилмайди. К. р. нинг хусусиятларини ўрганиш Коинот тўғрисидаги таассуротларни маълум даража кенгайтиради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.