Kosmik rasadxona
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 645-b. — ziyouz.com
Kosmik rasadxona - Yer sun'iy yöldoşlari orbitasida harakatlanuvçi kişi boşqaradigan yoki avtomatik ravişda işlay oladigan ilmiy tadqiqot kompleks st-ya. Avtomatik işlaydigan K. r. boşqa sayyoralarga (Oy, Venera, Mars va h.k.) ham uçirilgan. K.r.lar yordamida Yer va uning atrofidagi kosmik muhit, radioastronomik holat hamda meteorologiyaga oid kuzatişlar olib boriladi; K. r. lardagi şaroitda turli kimyoviy elementlar va biologik birikmalar tekşiriladi. K. r. dan xarbiy maqsadlarda ham foydalaniladi. Sobiq Ittifoq, AQŞ va b. davlatlarda ma'lum maqsadlarga möljallangan qator K. r. lar yaratilgan. Ularga örnatilgan teleskoplar va ilmiy kuzatuv asboblari yordamida Quyoşdagi fizik jarayonlar, yulduzlararo va galaktikalararo muhitga oid ilmiy işlar ötkaziladi, Quyoş sir-tidagi portlaşlar natijasida yuzaga keladigan kuçli kosmik nurlarning tarqalişi, bu nurlarning Yer atmos-ferasida yutilişi va b. tabiati çuqur örganildi, koinotdagi rentgen nurlari manbalari aniqlanadi. Kosmik fazoni örganiş va özlaştiriş maqsadlarida möljallab tuzilgan hamda amalga oşirilayotgan qator alohida davlatlar (Rossiya, AQŞ, Germaniya va b.) dasturlari mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОСМИК РАСАДХОНА - Ер сунъий йўлдошлари орбитасида ҳаракатланувчи киши бошқарадиган ёки автоматик равишда ишлай оладиган илмий тадқиқот комплекс ст-я. Автоматик ишлайдиган К. р. бошқа сайёраларга (Ой, Венера, Марс ва ҳ.к.) ҳам учирилган. К.р.лар ёрдамида Ер ва унинг атрофидаги космик муҳит, радиоастрономик ҳолат ҳамда метеорологияга оид кузатишлар олиб борилади; К. р. лардаги шароитда турли кимёвий элементлар ва биологик бирикмалар текширилади. К. р. дан харбий мақсадларда ҳам фойдаланилади. Собиқ Иттифоқ, АҚШ ва б. давлатларда маълум мақсадларга мўлжалланган қатор К. р. лар яратилган. Уларга ўрнатилган телескоплар ва илмий кузатув асбоблари ёрдамида Қуёшдаги физик жараёнлар, юлдузлараро ва галактикалараро муҳитга оид илмий ишлар ўтказилади, Қуёш сир-тидаги портлашлар натижасида юзага келадиган кучли космик нурларнинг тарқалиши, бу нурларнинг Ер атмос-ферасида ютилиши ва б. табиати чуқур ўрганилди, коинотдаги рентген нурлари манбалари аниқланади. Космик фазони ўрганиш ва ўзлаштириш мақсадларида мўлжаллаб тузилган ҳамда амалга оширилаётган қатор алоҳида давлатлар (Россия, АҚШ, Германия ва б.) дастурлари мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.