Kosmik suratga oliş
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 645-b. — ziyouz.com
Kosmik suratga oliş - Yer, osmon jismlari va b. kosmik hodisalarni Yer atmosferasi taşkarisida turgan apparaturalar (Yer sun'iy yöldoşlari, kosmik kema va b.) yordamida suratga oliş; elektromagnit spektrining turli sohalaridagi tasvirni beradi. Yerni K.s.o.ning masştabi 1:1000000 - 1000000 bölib, bunda juda katta maydonning (bir neça ön ming kv. km. dan tortib, deyarli Yerning yarim şari sirtigaça) bir butun xarakterli tasvirini suratga oliş mumkin. K.s.o. usullari: aylaniş davri qisqa bölgan kosmik apparatlar yordamida 150—300 km balandlikdan, aylaniş davri uzun bölgan kosmik apparatlar yordamida 300—950 km balandlikdan suratga oliş, radiotelevizion sistemalar asosida tasvirlarni Yerga uzatiş, 36 ming km balandlikdagi geostatsionar yöldoşlardan tasvirlar oliş va Yerga uzatiş, Oy va sayyoralar sirtidan Yerni suratga oliş va radiotelevizion yöl b-n axborotlarni Yerga uzatiş. Olingan fotosuratlar, Yer atmosferasi, litosferasi, gidrosferasi va biosferasining regional, strukturali, global xususiyatlarini örganişga imkon beradi. Şuningdek, K. s. o. Yerning ma'lum regionini qisqa vaqt içida qayta-qayta suratga oliş mumkin. Bu esa davriy (sutkali, fasliy va b.) va epizodik (vulkan otilişi, örmon yonğinlari, suv toşqinlari va b.), xöjalik faoliyatlarining turli körinişlari (hosilni yiğiş, suğoriş, suv havzalarini töldiriş va b.) kabi hodisalarning dinamik tuzilişini örganiş uçun şaroit yaratadi. Kosmosdan suratga oliş birinçi marta: raketa yordamida — 1946 y. da, Yer sun'iy yöldoşlari yordamida — 1960 y.da, kosmik kema yordamida — 1961 y.da boşlandi. K. s. o. da oq-qora, rangli foto va televizion suratga olişdan taşqari, infraqizil, mikrotölqinli, spektrometrik va fotoelektron tasvirlarni oliş ham amalga oşiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОСМИК СУРАТГА ОЛИШ - Ер, осмон жисмлари ва б. космик ҳодисаларни Ер атмосфераси ташкарисида турган аппаратуралар (Ер сунъий йўлдошлари, космик кема ва б.) ёрдамида суратга олиш; электромагнит спектрининг турли соҳаларидаги тасвирни беради. Ерни К.с.о.нинг масштаби 1:1000000 - 1000000 бўлиб, бунда жуда катта майдоннинг (бир неча ўн минг кв. км. дан тортиб, деярли Ернинг ярим шари сиртигача) бир бутун характерли тасвирини суратга олиш мумкин. К.с.о. усуллари: айланиш даври қисқа бўлган космик аппаратлар ёрдамида 150—300 км баландликдан, айланиш даври узун бўлган космик аппаратлар ёрдамида 300—950 км баландликдан суратга олиш, радиотелевизион системалар асосида тасвирларни Ерга узатиш, 36 минг км баландликдаги геостационар йўлдошлардан тасвирлар олиш ва Ерга узатиш, Ой ва сайёралар сиртидан Ерни суратга олиш ва радиотелевизион йўл б-н ахборотларни Ерга узатиш. Олинган фотосуратлар, Ер атмосфераси, литосфераси, гидросфераси ва биосферасининг регионал, структурали, глобал хусусиятларини ўрганишга имкон беради. Шунингдек, К. с. о. Ернинг маълум регионини қисқа вақт ичида қайта-қайта суратга олиш мумкин. Бу эса даврий (суткали, фаслий ва б.) ва эпизодик (вулкан отилиши, ўрмон ёнғинлари, сув тошқинлари ва б.), хўжалик фаолиятларининг турли кўринишлари (ҳосилни йиғиш, суғориш, сув ҳавзаларини тўлдириш ва б.) каби ҳодисаларнинг динамик тузилишини ўрганиш учун шароит яратади. Космосдан суратга олиш биринчи марта: ракета ёрдамида — 1946 й. да, Ер сунъий йўлдошлари ёрдамида — 1960 й.да, космик кема ёрдамида — 1961 й.да бошланди. К. с. о. да оқ-қора, рангли фото ва телевизион суратга олишдан ташқари, инфрақизил, микротўлқинли, спектрометрик ва фотоэлектрон тасвирларни олиш ҳам амалга оширилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.