Kosmik tezlik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 645–646-b. — ziyouz.com
Kosmik tezlik - jism Yer sun'iy yöldoşi, sun'iy sayyora bölişi uçun yoki u Quyoş sistemasini butunlay tark etişi uçun unga beriladigan uçta eng kiçik tezlik. Birinçi K. t. (~ 7,91 km/s) jismning Yer sirtidan nolinçi balandlikda doiraviy orbita böylab harakatlanişi uçun kerak böladigan energiyani ifodalaydi. Tezlik oşa borgan sari jism elliptik orbita böylab harakatlana boşlaydi. Jism ikkinçi K. t. (-11,2 km/s) da Yerga nisbatan parabolik trayektoriya böyiça harakatlanadi. Ikkinçi K. t. dan yuqori tezlikda jism giperbolik trayektoriya böyiça harakatlanadi va u Yerning tortiş kuçini yengib, Quyoşning sun'iy yöldoşiga aylanadi. Jism Yer sirtida uçinçi K. t. (-16,7 km/s)ni olib, Quyoşga nisbatan parabola böylab harakatlanadi (Yer orbitasi yaqinida bu tezlik 42,1 km/s ga teng) va Quyoş sistemasining tortiş kuçi doirasidan çiqib ketadi. K. t. kattaliklari Yer atmosferasi qarşiligi, Yer siqilişi va b. ni hisobga olmagan holda keltirilgan. K. t.ni barça osmon jismlariga nisbatan qöllaş mumkin. Mas, Oy uçun birinçi K. t.-1,7 km/s, ikkinçi K.t.~2,4 km/s.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОСМИК ТЕЗЛИК - жисм Ер сунъий йўлдоши, сунъий сайёра бўлиши учун ёки у Қуёш системасини бутунлай тарк этиши учун унга бериладиган учта энг кичик тезлик. Биринчи К. т. (~ 7,91 км/с) жисмнинг Ер сиртидан нолинчи баландликда доиравий орбита бўйлаб ҳаракатланиши учун керак бўладиган энергияни ифодалайди. Тезлик оша борган сари жисм эллиптик орбита бўйлаб ҳаракатлана бошлайди. Жисм иккинчи К. т. (-11,2 км/с) да Ерга нисбатан параболик траектория бўйича ҳаракатланади. Иккинчи К. т. дан юқори тезликда жисм гиперболик траектория бўйича ҳаракатланади ва у Ернинг тортиш кучини енгиб, Қуёшнинг сунъий йўлдошига айланади. Жисм Ер сиртида учинчи К. т. (-16,7 км/с)ни олиб, Қуёшга нисбатан парабола бўйлаб ҳаракатланади (Ер орбитаси яқинида бу тезлик 42,1 км/с га тенг) ва Қуёш системасининг тортиш кучи доирасидан чиқиб кетади. К. т. катталиклари Ер атмосфераси қаршилиги, Ер сиқилиши ва б. ни ҳисобга олмаган ҳолда келтирилган. К. т.ни барча осмон жисмларига нисбатан қўллаш мумкин. Мас, Ой учун биринчи К. т.-1,7 км/с, иккинчи К.т.~2,4 км/с.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.