Kosmik zondlar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 641–642-b. — ziyouz.com
Kosmik zondlar - Yer atrofi va sayyoralararo fazoni, Quyoş sistemasidagi osmon jismlarini fizikaviy jihatdan tadqiq qiliş uçun uçiri-ladigan ilmiy apparatlar. K. z.ni uçiriş 1959 y. 2 yanv.da «Luna- 1»ning Oyga parvozidan boşlandi. «Luna», «Zond», «Venera», «Mars», «Mariner», «Serveyer», «Lunar orbiter» va «Apollon» tipidagi K. z. uçirildi. Yer va Oy atrofidagi radiatsiya, kosmik nurlar intensivligining özgarişi va kosmos da magnit maydoni örganildi. Oyning Yerdan körinmaydigan tomonining fotosuratlarini olib, Oyning töliq xaritasini tuzişga va globusini yasaşga imkon berdi. Oyning yaqin atrofdagi kosmik fazoni va Oy sirtidagi obyektlarning evolyutsiyasi örganildi, Oy tuprogining umumiy xossalari tekşirildi, Oy massasi va tortişiş maydoni haqida ma'lumotlar olindi. Oy tuproğining mexaniq xossalari, Oydagi seysmik şaroitlar örganildi, Oyning harakat nazariya-siga oid aniqliklar kiritildi. Sayyoralar avtomat apparatlar yordami b-n tadqiq qilindi. Uzoq kosmosni örganiş maqsadida Venera va Marsga qator K. z. uçirildi. Venera sirtiga birinçi ilmiy st-ya — «Venera-4» qöndirildi. «Venera-4» va undan keyingi «Venera» tipidagi K. z.ning Yerga özatgan ma'lumotlariga, asosan, Venera sirtining t-rasi taxm. 400°, atm. bosimi 100 atm. ekanligi, atmosferasi tarkibida, asosan, karbonat angidrid borligi ma'lum böldi. Yer — Quyoş oraliğidagi kosmik fazoda kosmik nurlar, magnit maydoni, ayniqsa, Quyoş radiatsiyasi haqida yangi ma'lumotlar olindi. Marsga «Mars-2», «Mars-3» va «Mariner-3» avtomat st-yalari uçirildi, ular Marsning sun'iy yöldoşlari bölib qoldilar. «Mars-2» dan maxsus kapsula ajratilib, Mars sirtiga qöndirildi. Bunday K. z. yordamida Mars haqida muhim ma'lumotlar olindi. Mars sirtining t-rasi —110, +13° oraliğida özgarişi, atmosferasi, asosan, karbonat angidriddan iboratligi, magnit maydoni sezilarli darajada emasligi ma'lum böldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОСМИК ЗОНДЛАР - Ер атрофи ва сайёралараро фазони, Қуёш системасидаги осмон жисмларини физикавий жиҳатдан тадқиқ қилиш учун учири-ладиган илмий аппаратлар. К. з.ни учириш 1959 й. 2 янв.да «Луна- 1»нинг Ойга парвозидан бошланди. «Луна», «Зонд», «Венера», «Марс», «Маринер», «Сервейер», «Лунар орбитер» ва «Аполлон» типидаги К. з. учирилди. Ер ва Ой атрофидаги радиация, космик нурлар интенсивлигининг ўзгариши ва космос да магнит майдони ўрганилди. Ойнинг Ердан кўринмайдиган томонининг фотосуратларини олиб, Ойнинг тўлиқ харитасини тузишга ва глобусини ясашга имкон берди. Ойнинг яқин атрофдаги космик фазони ва Ой сиртидаги объектларнинг эволюцияси ўрганилди, Ой тупрогининг умумий хоссалари текширилди, Ой массаси ва тортишиш майдони ҳақида маълумотлар олинди. Ой тупроғининг механиқ хоссалари, Ойдаги сейсмик шароитлар ўрганилди, Ойнинг ҳаракат назария-сига оид аниқликлар киритилди. Сайёралар автомат аппаратлар ёрдами б-н тадқиқ қилинди. Узоқ космосни ўрганиш мақсадида Венера ва Марсга қатор К. з. учирилди. Венера сиртига биринчи илмий ст-я — «Венера-4» қўндирилди. «Венера-4» ва ундан кейинги «Венера» типидаги К. з.нинг Ерга ўзатган маълумотларига, асосан, Венера сиртининг т-раси тахм. 400°, атм. босими 100 атм. эканлиги, атмосфераси таркибида, асосан, карбонат ангидрид борлиги маълум бўлди. Ер — Қуёш оралиғидаги космик фазода космик нурлар, магнит майдони, айниқса, Қуёш радиацияси ҳақида янги маълумотлар олинди. Марсга «Марс-2», «Марс-3» ва «Маринер-3» автомат ст-ялари учирилди, улар Марснинг сунъий йўлдошлари бўлиб қолдилар. «Марс-2» дан махсус капсула ажратилиб, Марс сиртига қўндирилди. Бундай К. з. ёрдамида Марс ҳақида муҳим маълумотлар олинди. Марс сиртининг т-раси —110, +13° оралиғида ўзгариши, атмосфераси, асосан, карбонат ангидриддан иборатлиги, магнит майдони сезиларли даражада эмаслиги маълум бўлди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.