Kosmogoniya

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 647–649-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Kosmogoniya (kosmos va ... goniya) — közatilayotgan Koinotning barça turdagi jismlari va ular sistemalari (sayyoralar va ularning tabiiy yöldoşlari, Quyoş sistemasi, yulduzlar, galaktikalar va b.) ning paydo bölişi va taraqqiyotini asosan, Nyuton mexaniqasi doirasida örganuvçi fan. K. nazariyalari va gipotezalari jismlarni astronomik usullar b-n kuzatuv natijasida vujudga keladi. Röy berayotgan kosmogonik jarayonlarga oid kuzatuv ma'lumotlariga ega böliş bevosita astrofizikaning asosiy masalalaridan hisoblanadi. K. astronomik tadqiqot usullaridan taşkari yana nazariy fizika qonunlari va ma'lumotlariga ham suyanadi. K. şartli ravişda galaktikalar, yulduzlar va sayyoralar K.lariga bölinadi. Mac, sayyoralar K.si yönalişi geologiya, geofizika, geokimyo ma'lumotlarini va kosmik apparatlar b-n tadqiq qilingan natijalarni ham qöllaydi.

Amerikalik olim J. Jinsning gravitatsion beqarorlik nazariyasi K.ning eng asosiy tuşunçalaridan biri hisoblanadi. Unga köra, Koinotning ulkan bulutida protogalaktikalar yoki ularda protoyulduzlar paydo bölişi uçun gravitatsion beqarorlik mezoni bajarilişi şart. Xususan, ziçligi barça nuqtalarda deyarli bir xil bölgan muhitda biror sabab b-n tölqinlaşiş röy berib, ölçami 1 ga teng biror «quyuklik» şakllana boşlasa, u yanada quyuqlaşib (siqilib) borişi uçun quyidagi munosabat bölişi lozim: X>\=i yj^G / r (i — gaz atomining örtaça issiqlik tezligi, G — gravitatsion doimiylik, r—ziçlik).

Natijada massasi rAg ga teng protobulut hosil böladi. Mac, p = 1CH4 g/ sm3 va t-rasi 106 K bölgan gaz bulutida massasi 10» t0 (t0— Quyoş massasi) ga teng protoğalaktika (protobulut) vujudga keladi. Protoğalaktikalarning şakllanişi va evolyutsiyasiga oid kosmogonik muammolar, asosan, kuçli kompyuterdar yordamida tajribalar usuli b-n tadqiq qilinmoqda. Ularga nisbatan protoyulduz va protosayyoralar K. si ança çuqur işlab çiqilgan. Somon Yölining yulduzlararo fazosida massasi \t0 ga teng, ölçami 1 parsek (pk) va t-rasi bir neça ön gradus bölgan gaz bulutlari yetarliça köp. Lekin ular siqilib yulduzlarga aylana olmaydi, çunki bunda gaz bosimi öz xususiy tortişiş kuçi b-n deyarli içki muvozanatda böladi. Somon Iulida massasi 103—105 t0 va ulçami 10—100 parsek bölgan gaz-çang bulutlari ham mavjud. Hisob-kitoblarga köra, ularning fizik holati Jins mezonini töla kanoatlantiradi va gravitatsion bekarorlik tufayli siqilib hosil böladigan issiqlik energiyasi osongina infraqizil nurlaniş tarzida taşqariga soçiladi. Ularning massasi katta bölgani b-n biror sababga köra içki t-ra taşqi fazoga infraqizil nurlaniş sifatida çika olmasa, unda bosim kuçi oşib, gravitatsion siqiliş jarayonini töxtatib qöyişi mumkin. Şuning uçun yulduzlar tutiliş sohalari (YUTS), odatda, infraqizil oraliğida yuzlanadi. YUTS ni amalda oson topiş maq-sadida yana boşqa indikatorlar aniqlangan. Siqiliş davomida protoyulduz yadrosida t-ra kötarilib borib 101 K ga yetganida uning markazida termoyadro reaksiyasi boşlanadi va u endi yulduzga aylangan deyiladi. Yulduz umri uning massasi kubiga teskari proporsional, takdiri ham mos ravişda turliça. Mas, yulduz massasi t>3to bölsa, odatda, u oxiri qora uraga aylanadi. Agar t<\,2t() bölsa, natijada oq mitti vujudga keladi.

Sayyoralar K.sida ularning vujudga keliş nazariyasini işlab çiqişda quyidagi kuzatuv ma'lumotlari töla hisobga olinişi lozim: 1) Pluton orbitasi içidagi 8 ta sayyora orbitalari tekisliklari özaro juda yaqin va ular Quyoş ekvatori tekisligi b-n deyarli ustma-ust töşadi; 2) barça sayyoralar Quyoş atrofida aylanaga yaqin orbitalar böylab va aynan Quyoşning öz öqi atrofida aylaniş yönalişi böyiça harakatlanadi; 3) sayyoralarning öz öqi atrofida aylaniş yönalişi ular orbitalari böyiça harakati yönalişi b-n bir xil (Venera va Urandai taşqari); 4) sayyoralarning Quyoşdan örtaça uzoqligi Titsius — Bode qonuniga böysunadi; 5) sayyoralar öz fizik holatlari böyiça keskin 2 guruhga bölinadi: gigant va Yer tipidagi sayyoralar; 6) Quyoş sistemasidagi barça sayyoralar massalari yiğin-disi Quyoş massasidan 750 marta kiçik bölsada, butun Quyoş sistemasi aylaniş momentining 98% sayyoralarga tegişli; 7) barça gigant sayyoralar halqalarga va köp (hatto bir neça ön) tabiiy yöldoşlarga ega.

Tabiiy yöldoşlarning asosiy qismi aylana orbitalar böylab sayyora ailanişi yönalişi böyiça harakatda böladi, ularning orbita tekisliklari esa sayyoraning ekvator tekisligida joylaşgan.

Bugöngi hisob-kitoblarga köra, 5 mlrd. yil burun sezilarli darajada aylanişga va magnit maydonga ega bölgan gaz-çangdan iborat yirik budut siqilişni boşlab, asta-sekin uning markazida massiv markaziy quyuqlik vujudga kelgan. Quyuqlikdan taşqaridagi qism massasi nisbatan 10 marta kiçik bölgan. Bu sistema aylaniş öqi böyiça siqilib borgan sari magnit kuç çiziklari markazdagi protoyulduzga öralib borib, uning aylaniş momentini ular taşqi qismga uzatişda qatnaşadi. Natijada markazida Quyoş va uning ekvator tekisligi atrofida aylaniş momenti asta-sekin oşib borayotgan qalin disk vujudga keladi. Uşbu disk ziçligi ma'lum kritik qiymatga erişişi b-n u gravitatsion beqarorlik tufayli bir neçta halqalarga ajraladi. Har bir halqa asta-sekin bölinişi va massalarini yiğilib borişi jarayonlari sababi sayyora hamda tabiiy yöldoşlari vujudga keladi. Gazsimon gigant sayyoralar atrofida disklar xuddi şu tariqa vujudga kelib, ular ham beqarorlik oqibatida halqalarga bölinadi.

Özbekistonda K. muammolari, asosan, ÖzMU Astronomiya kafedrasida, galaktikalar K.si esa Özbekiston FA Astronomiya in-tida örganiladi.

Ad.:Gurevsç L. E., Çernin A. D., Vvedeniye v kosmogoniyu, M, 1987; M., 1986; Nuritdinov S. N., Somon Yöli fizikasi, T., 1989.

Salohitdin Nuritdinov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОСМОГОНИЯ (космос ва ... гония) — кўзатилаётган Коинотнинг барча турдаги жисмлари ва улар системалари (сайёралар ва уларнинг табиий йўлдошлари, Қуёш системаси, юлдузлар, галактикалар ва б.) нинг пайдо бўлиши ва тараққиётини асосан, Ньютон механиқаси доирасида ўрганувчи фан. К. назариялари ва гипотезалари жисмларни астрономик усуллар б-н кузатув натижасида вужудга келади. Рўй бераётган космогоник жараёнларга оид кузатув маълумотларига эга бўлиш бевосита астрофизиканинг асосий масалаларидан ҳисобланади. К. астрономик тадқиқот усулларидан ташкари яна назарий физика қонунлари ва маълумотларига ҳам суянади. К. шартли равишда галактикалар, юлдузлар ва сайёралар К.ларига бўлинади. Mac, сайёралар К.си йўналиши геология, геофизика, геокимё маълумотларини ва космик аппаратлар б-н тадқиқ қилинган натижаларни ҳам қўллайди.

Америкалик олим Ж. Жинснинг гравитацион беқарорлик назарияси К.нинг энг асосий тушунчаларидан бири ҳисобланади. Унга кўра, Коинотнинг улкан булутида протогалактикалар ёки уларда протоюлдузлар пайдо бўлиши учун гравитацион беқарорлик мезони бажарилиши шарт. Хусусан, зичлиги барча нуқталарда деярли бир хил бўлган муҳитда бирор сабаб б-н тўлқинлашиш рўй бериб, ўлчами 1 га тенг бирор «қуюклик» шакллана бошласа, у янада қуюқлашиб (сиқилиб) бориши учун қуйидаги муносабат бўлиши лозим: Х>\=и yj^G / р (и — газ атомининг ўртача иссиқлик тезлиги, G — гравитацион доимийлик, р—зичлик).

Натижада массаси рАг га тенг протобулут ҳосил бўлади. Mac, p = 1СН4 г/ см3 ва т-раси 106 К бўлган газ булутида массаси 10» т0 (т0— Қуёш массаси) га тенг протоғалактика (протобулут) вужудга келади. Протоғалактикаларнинг шаклланиши ва эволюциясига оид космогоник муаммолар, асосан, кучли компьютердар ёрдамида тажрибалар усули б-н тадқиқ қилинмоқда. Уларга нисбатан протоюлдуз ва протосайёралар К. си анча чуқур ишлаб чиқилган. Сомон Йўлининг юлдузлараро фазосида массаси \т0 га тенг, ўлчами 1 парсек (пк) ва т-раси бир неча ўн градус бўлган газ булутлари етарлича кўп. Лекин улар сиқилиб юлдузларга айлана олмайди, чунки бунда газ босими ўз хусусий тортишиш кучи б-н деярли ички мувозанатда бўлади. Сомон Иулида массаси 103—105 т0 ва улчами 10—100 парсек бўлган газ-чанг булутлари ҳам мавжуд. Ҳисоб-китобларга кўра, уларнинг физик ҳолати Жинс мезонини тўла каноатлантиради ва гравитацион бекарорлик туфайли сиқилиб ҳосил бўладиган иссиқлик энергияси осонгина инфрақизил нурланиш тарзида ташқарига сочилади. Уларнинг массаси катта бўлгани б-н бирор сабабга кўра ички т-ра ташқи фазога инфрақизил нурланиш сифатида чика олмаса, унда босим кучи ошиб, гравитацион сиқилиш жараёнини тўхтатиб қўйиши мумкин. Шунинг учун юлдузлар тутилиш соҳалари (ЮТС), одатда, инфрақизил оралиғида юзланади. ЮТС ни амалда осон топиш мақ-садида яна бошқа индикаторлар аниқланган. Сиқилиш давомида протоюлдуз ядросида т-ра кўтарилиб бориб 101 К га етганида унинг марказида термоядро реакцияси бошланади ва у энди юлдузга айланган дейилади. Юлдуз умри унинг массаси кубига тескари пропорционал, такдири ҳам мос равишда турлича. Мас, юлдуз массаси т>3то бўлса, одатда, у охири қора урага айланади. Агар т<\,2т() бўлса, натижада оқ митти вужудга келади.

Сайёралар К.сида уларнинг вужудга келиш назариясини ишлаб чиқишда қуйидаги кузатув маълумотлари тўла ҳисобга олиниши лозим: 1) Плутон орбитаси ичидаги 8 та сайёра орбиталари текисликлари ўзаро жуда яқин ва улар Қуёш экватори текислиги б-н деярли устма-уст тўшади; 2) барча сайёралар Қуёш атрофида айланага яқин орбиталар бўйлаб ва айнан Қуёшнинг ўз ўқи атрофида айланиш йўналиши бўйича ҳаракатланади; 3) сайёраларнинг ўз ўқи атрофида айланиш йўналиши улар орбиталари бўйича ҳаракати йўналиши б-н бир хил (Венера ва Урандаи ташқари); 4) сайёраларнинг Қуёшдан ўртача узоқлиги Тициус — Боде қонунига бўйсунади; 5) сайёралар ўз физик ҳолатлари бўйича кескин 2 гуруҳга бўлинади: гигант ва Ер типидаги сайёралар; 6) Қуёш системасидаги барча сайёралар массалари йиғин-диси Қуёш массасидан 750 марта кичик бўлсада, бутун Қуёш системаси айланиш моментининг 98% сайёраларга тегишли; 7) барча гигант сайёралар ҳалқаларга ва кўп (ҳатто бир неча ўн) табиий йўлдошларга эга.

Табиий йўлдошларнинг асосий қисми айлана орбиталар бўйлаб сайёра аиланиши йўналиши бўйича ҳаракатда бўлади, уларнинг орбита текисликлари эса сайёранинг экватор текислигида жойлашган.

Бугўнги ҳисоб-китобларга кўра, 5 млрд. йил бурун сезиларли даражада айланишга ва магнит майдонга эга бўлган газ-чангдан иборат йирик будут сиқилишни бошлаб, аста-секин унинг марказида массив марказий қуюқлик вужудга келган. Қуюқликдан ташқаридаги қисм массаси нисбатан 10 марта кичик бўлган. Бу система айланиш ўқи бўйича сиқилиб борган сари магнит куч чизиклари марказдаги протоюлдузга ўралиб бориб, унинг айланиш моментини улар ташқи қисмга узатишда қатнашади. Натижада марказида Қуёш ва унинг экватор текислиги атрофида айланиш моменти аста-секин ошиб бораётган қалин диск вужудга келади. Ушбу диск зичлиги маълум критик қийматга эришиши б-н у гравитацион беқарорлик туфайли бир нечта ҳалқаларга ажралади. Ҳар бир ҳалқа аста-секин бўлиниши ва массаларини йиғилиб бориши жараёнлари сабаби сайёра ҳамда табиий йўлдошлари вужудга келади. Газсимон гигант сайёралар атрофида дисклар худди шу тариқа вужудга келиб, улар ҳам беқарорлик оқибатида ҳалқаларга бўлинади.

Ўзбекистонда К. муаммолари, асосан, ЎзМУ Астрономия кафедрасида, галактикалар К.си эса Ўзбекистон ФА Астрономия ин-тида ўрганилади.

Ад.:Гуревцч Л. Э., Чернин А. Д., Введение в космогонию, М, 1987; М., 1986; Нуритдинов С. Н., Сомон Йўли физикаси, Т., 1989.

Салоҳитдин Нуритдинов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.