Kosmokimyo
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 649–651-b. — ziyouz.com
Kosmokimyo (kosmos va kimyo) — kosmos jismlarining tarkibi, elementlarning olamda tarqaliş qonuniyatlari, koinot moddalarining hosil bölişida atomlar migratsiyasi va mujassamlaşuvi jarayonlarini örganadigan fan. 20- a. ning 2-yarmidan rivojlana boşladi. Texnikaning ösişi, sun'iy yöldoş va raketalar kaşf qilinişi kimyo fanining yangi yönalişiga asos soldi. Olimlar quyoş spektrlarini tahlil qilişib, unda 69 ta kimyoviy element borligini aniqlaşdi. Quyoşning asosiy moddasi vodorod-geliy gaz sferasi bölib, unda doimiy davom etuvçi reaksiya hisobiga ulkan energiya hosil böladi. Aniqlanişiça, şu energiyaning nur körinişidagi 5 trilliondan bir qismigina Yer kurrasiga, qolgan qismi Koinotdagi özga sayyoralar va böşliqlarga tarqaladi. Quyoşdagi uçuvçan element va moddalar tarkibiga vodorod, azot, metan, karbonat angidrid va suv, uçmaydiganlarga esa davriy sistemadagi köpgina elementlar b-n bir katorda oksidlar, sulfidlar, şuningdek, silikatlar kiradi. Kremniy, temir, magniy, kalsiy, alyuminiy, titan va nikel birikmalarining miqdori köprokligi aniqlangan. Quyoşda uçraydigan elementlar va ular birikmalarining tarkibi Koinotning hozirgaça örganilgan barça sayyoralari tarkibiga ança yaqinligi ma'lum böldi. Katta va mitti yulduzlar, meteorit va kometalarda ham şunday kimyoviy tarkib birligi qonuniyatlari mavjud. Ayniqsa, Yer va Oyda bölgan bir qator elementlar izotoplarining meteoritlarda topilgan elementlar izotoplari b-n hamohangligi Quyoş sistemasida yagona yadroviy jarayonlar röy berganligini isbotlaydigan omil ekanligini körsatdi. Olingan radioizotop tahlillar Quyoş sistemasidagi qatti q fazali birikmalar bundan 4— 5 mlrd. yil avval hosil bölganligini isbotladi. Bunday qattiq jismlar Koinot moddasining çuqur fraksiyalanişi oqibatida özidagi vodorod, inert gazlar, azot, uglerod, oltingugurt, xlordan ozod böladi. Quyoşdan ança uzoqda joylaşgan gigant sayyoralargina Quyoş gazlaridan ba'zilarini özida uşlab qoladi. Yerga va Oyga tuşgan meteoritlarning kimyoviy tahlili ular tarkibida magniy va kalsiyli silikatlar, temir va titanli qotişmalar, temir sulfidli, temirtoşli moddalar borligini körsatdi. Meteoritlarda 2-darajali aralaşmalar sifatida grafit, murakkab tarkibli uglerodli molekulalar, karbidlar, fosfidlar, metallarning nodir sulfidlari, titan, xrom va kremniy nitridlari topilgan.
Umuman, meteoritlarning katta guruhini xondritlar deb ataş kabul qilingan. Xondritli meteoritlar turli pişiklik va mustahkamlikka ega bölib, axondritlar esa ulardan kristall panjaralarining tuzilişi b-n farqlanadi va yerdagi vulqon jinslarini eslatadi.
Oy yuzasi qora-qönğir material b-n qoplangan bölib, nurning 7% ini qaytaradi, xolos. Yer yöldoşi qizil rangni köproq, kök yoki binafşa rangni esa kamroq qaytaradi. Şuning uçun Quyoş nuridan farqli ölaroq Oy zangoriroq rang b-n tovlanadi. Oy yuzasida oq qumli joylar, qora slanetsli maydonlar, undagi turli jinslar tarkibida esa köpgina kimyoviy elementlar, jumladan, kislorod, kremniy, temir, işqoriy va işqoriy-yer metallar, uglerod, azot, lantanidlar, aktinidlar, simob va b. borligi aniqlangan.
Sayyoralar içki va taşqi sayyoralarga bölib tadqiq qilinadi. Içki sayyoralarga Oy, Merkuriy, Venera, Yer va Mars, taşqilariga Yupiter, Saturn, Uran, Neptun, Pluton va kiçiklariga xondritli asteroidlar kiradi. Ular tarkibi va xususiyatlari b-n bir-biridan farq qiladi, ammo bitta qonuniyatga böysunişi tajribalar yordamida isbotlangan. Quyoşga yaqinroq masofada joylaşgan Merkuriy juda katta ziçlikka ega bölganligi uçun atmosferadan mahrumdir. Aksinça, özining kattaligi va ziçligi b-n Yerga yaqin va uning «singlisi» deb ataluvçi Venera kuçli atmosfera b-n öralgan. Unda karbonat angidrid köpligi maxsus asboblar yerdamida ölçangan. Yupiterda massasi jihatidan 78%, Saturnda 63% vodorod bor. Uran b-n Neptunning ziçligi yuqorirokligi sababli ularda vodorod miqdori kamroq. Bilvosita olingan tajribalar
katta sayeralarda geliy miqdori ança köpligini körsatdi. Mazkur sayeralarda gaz yoki möz holatidagi ammiak ham uçraşi isbotlangan. Bu kagga sayyoralar tarkibi Quyoş tarkibiga yaqinligidan dalolat beradi.
Ad.: Voytkeviç G. V., Fedorova N. Ye., Ximiçeskiye elementi v solneçnoy sisteme, M., 1973; Axmerov K,., Kosmosdagi kimyoviy jarayonlar, T., 1979.
Qudrat Axmerov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОСМОКИМЁ (космос ва кимё) — космос жисмларининг таркиби, элементларнинг оламда тарқалиш қонуниятлари, коинот моддаларининг ҳосил бўлишида атомлар миграцияси ва мужассамлашуви жараёнларини ўрганадиган фан. 20- а. нинг 2-ярмидан ривожлана бошлади. Техниканинг ўсиши, сунъий йўлдош ва ракеталар кашф қилиниши кимё фанининг янги йўналишига асос солди. Олимлар қуёш спектрларини таҳлил қилишиб, унда 69 та кимёвий элемент борлигини аниқлашди. Қуёшнинг асосий моддаси водород-гелий газ сфераси бўлиб, унда доимий давом этувчи реакция ҳисобига улкан энергия ҳосил бўлади. Аниқланишича, шу энергиянинг нур кўринишидаги 5 триллиондан бир қисмигина Ер куррасига, қолган қисми Коинотдаги ўзга сайёралар ва бўшлиқларга тарқалади. Қуёшдаги учувчан элемент ва моддалар таркибига водород, азот, метан, карбонат ангидрид ва сув, учмайдиганларга эса даврий системадаги кўпгина элементлар б-н бир каторда оксидлар, сульфидлар, шунингдек, силикатлар киради. Кремний, темир, магний, кальций, алюминий, титан ва никель бирикмаларининг миқдори кўпроклиги аниқланган. Қуёшда учрайдиган элементлар ва улар бирикмаларининг таркиби Коинотнинг ҳозиргача ўрганилган барча сайёралари таркибига анча яқинлиги маълум бўлди. Катта ва митти юлдузлар, метеорит ва кометаларда ҳам шундай кимёвий таркиб бирлиги қонуниятлари мавжуд. Айниқса, Ер ва Ойда бўлган бир қатор элементлар изотопларининг метеоритларда топилган элементлар изотоплари б-н ҳамоҳанглиги Қуёш системасида ягона ядровий жараёнлар рўй берганлигини исботлайдиган омил эканлигини кўрсатди. Олинган радиоизотоп таҳлиллар Қуёш системасидаги қатти қ фазали бирикмалар бундан 4— 5 млрд. йил аввал ҳосил бўлганлигини исботлади. Бундай қаттиқ жисмлар Коинот моддасининг чуқур фракцияланиши оқибатида ўзидаги водород, инерт газлар, азот, углерод, олтингугурт, хлордан озод бўлади. Қуёшдан анча узоқда жойлашган гигант сайёраларгина Қуёш газларидан баъзиларини ўзида ушлаб қолади. Ерга ва Ойга тушган метеоритларнинг кимёвий таҳлили улар таркибида магний ва кальцийли силикатлар, темир ва титанли қотишмалар, темир сульфидли, темиртошли моддалар борлигини кўрсатди. Метеоритларда 2-даражали аралашмалар сифатида графит, мураккаб таркибли углеродли молекулалар, карбидлар, фосфидлар, металларнинг нодир сульфидлари, титан, хром ва кремний нитридлари топилган.
Умуман, метеоритларнинг катта гуруҳини хондритлар деб аташ кабул қилинган. Хондритли метеоритлар турли пишиклик ва мустаҳкамликка эга бўлиб, ахондритлар эса улардан кристалл панжараларининг тузилиши б-н фарқланади ва ердаги вулқон жинсларини эслатади.
Ой юзаси қора-қўнғир материал б-н қопланган бўлиб, нурнинг 7% ини қайтаради, холос. Ер йўлдоши қизил рангни кўпроқ, кўк ёки бинафша рангни эса камроқ қайтаради. Шунинг учун Қуёш нуридан фарқли ўлароқ Ой зангорироқ ранг б-н товланади. Ой юзасида оқ қумли жойлар, қора сланецли майдонлар, ундаги турли жинслар таркибида эса кўпгина кимёвий элементлар, жумладан, кислород, кремний, темир, ишқорий ва ишқорий-ер металлар, углерод, азот, лантанидлар, актинидлар, симоб ва б. борлиги аниқланган.
Сайёралар ички ва ташқи сайёраларга бўлиб тадқиқ қилинади. Ички сайёраларга Ой, Меркурий, Венера, Ер ва Марс, ташқиларига Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун, Плутон ва кичикларига хондритли астероидлар киради. Улар таркиби ва хусусиятлари б-н бир-биридан фарқ қилади, аммо битта қонуниятга бўйсуниши тажрибалар ёрдамида исботланган. Қуёшга яқинроқ масофада жойлашган Меркурий жуда катта зичликка эга бўлганлиги учун атмосферадан маҳрумдир. Аксинча, ўзининг катталиги ва зичлиги б-н Ерга яқин ва унинг «синглиси» деб аталувчи Венера кучли атмосфера б-н ўралган. Унда карбонат ангидрид кўплиги махсус асбоблар ердамида ўлчанган. Юпитерда массаси жиҳатидан 78%, Сатурнда 63% водород бор. Уран б-н Нептуннинг зичлиги юқорироклиги сабабли уларда водород миқдори камроқ. Билвосита олинган тажрибалар
катта сайераларда гелий миқдори анча кўплигини кўрсатди. Мазкур сайераларда газ ёки мўз ҳолатидаги аммиак ҳам учраши исботланган. Бу кагга сайёралар таркиби Қуёш таркибига яқинлигидан далолат беради.
Ад.: Войткевич Г. В., Федорова Н. Е., Химические элементы в солнечной системе, М., 1973; Ахмеров К,., Космосдаги кимёвий жараёнлар, Т., 1979.
Қудрат Ахмеров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.