Kosmologiya

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 651–652-b. — ziyouz.com

Kosmologiya (kosmos va ... logiya) — Koinotnmng tuzilişi va rivojlanişini hamda nisbiylik nazariyasi obyektlarini kuzatuv ma'lumotlari b-n nazariy tadqiqotlar yerdamida örganuvçi fan. Asosiy maqsadi — zamonaviy astronomiya va fizika bilimlariga asoslanib, Koinotning evolyutsion modelini tuziş, ya'ni uning boşlanğiç holatidan to bugunga qadar va kelajakdagi taraqqiyoti bosqiçlarini tahlil qiliş.

Zamonaviy K. asoslariga köra, butun Koinotning eng köp massasini galaktikalar va yulduzlar taşqil etgan. Lekin 15—18 mlrd. yil ilgari uning barça moddasi dastlab qiyoslaş qiyin bölgan öta ziç holatda bölgan. Bu öta ziç va öta yuqori t-rali holatni fizika fani hali umuman işlab çiqmagan. Kuzatuvlarga tayanib, bu holatni «öta kuçli» va «katta» portlaş röy bergan, Koinotning birlamçi materiyasi kengayuvçan, bir jinsli va izotrop xususiyatlariga ega bölib, vaqt ötişi b-n uning ziçligi va t-rasi jadal pasayib borgan, deb xulosa qilingan. Koinotning qaynoq modeli doirasidagi hisob-kitoblarga köra, uning t-rasi 0,001 sek.da ikki marta pasayib 1012—10» K gradusga yetadi. Koinot yoşi 1 sek.ga tölganida t-ra T=1010—10s K oraliğida bölib, şu davrda geliy va deyteriy kabi yengil elementlar yadrolari vujudga keladi.

Koinotning birinçi nostatsionar (kengayuvçi) modelini 1922 y. rus olimi A. A. Fridman (1888—1925) taklif qilgan. A. Eynşteyn Koinotning statsionar modelini tuzgan. AQŞ astronomi E. Xabbl (1889-1953) 1929 y. Fridmanning kengayuvçi modelini kuzatuv yöli b-n tasdiklagan. «Qaynoq» Koinot nazariyasini 1948 y. amerika olimi G. A. Gamov (1904—68) taklif etgan.

Fridman K.sida Koinot dastlab öta ziç singulyar holatda bölib, xususan, /=10~13 S. vaqtda uning ziçligi r=1093 gr/sm3 deyilgan. Zamonaviy Koinot turli yoşdagi galaktikalar olamidan iborat va kamida bir neça yuz mln. parsek masştabdan boşlab ziçligi bir jinsli va izotropik xususiyatlarga ega. Mas, bizdan atigi 1,5-10' parsek masofa oraliğida bir neça mlrd. galaktikalar kuzatiladi. K. da bir jinslilik va izotropik xususiyatlar kosmologik prinsip deyiladi va u yuqoridagi evolyutsion modelning asosini taşqil etadi. 1965 y. amerikalik astronomlar A. A. Penzias va R. V. Vilson Koinot portlaşi davridan saqlanib qolgan «relikt» kaşf qilişgan. Kuzatuvlarga köra, Quyoş sistemasi «relikt »nurlanişiga nisbatan 420 km/sek tezlik b-n harakat qiladi. Zamonaviy K. norelyativistik va relyativistik qismlardan iborat. Norelyativistik K. fazo va vaqtni özaro jips boğlanmagan holda qaraydi. Relyativistik K. esa fazo-vaqt geometriyasida iş körib, klassik fizikaning ayrim tuşunçalari (mas, inersial sanoq sistemasi) hisobga olinmaydi va örniga yangilari (mas, fazo-vaqt egriligi va b.) kiritiladi. Koinot takdiri uning örtaça ziçligi kritik qiymat 5-10 30 gr/sm3 dan katta yoki kiçik ekanligiga boğliq. Hoz. ma'lumotlarga köra, Koinotning örtaça ziçligi 5-10~31 gr/sm3 ga teng. K.da tabiati bizga noma'lum körinmas massa muammosi hal etilmagan. Bu massa, xususan, galaktikalar tojida galaktikalar tödalari va ular orasidagi fazoda yetarliça mavjudligi aniq. U Koinot takdirigagina emas, balki galaktikalar evolyutsiyasiga ham ta'siri öta muhim ekani ma'lum. Özbekistonda K.ning bu kabi astrofizik muammolari ÖzMU astronomiya kafedrasida, nisbiylik nazariyasi b-n boğliq ayrim masalalari esa Özbekiston FA Yadro fizikasi in-tida örganiladi.

Ad.: Si l k J., Bolşoy vzriv: rojdeniye i evolyutsiya Vselennoy, M. S, 1982; Zeldoviç Ya. B, Novikov I. D., Stroyeniye i evolyutsiya Vselennoy, M., 1975; Çandrasekar S, Matematiçeskaya teoriya çyornix dir, M., 1986.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОСМОЛОГИЯ (космос ва ... логия) — Коинотнмнг тузилиши ва ривожланишини ҳамда нисбийлик назарияси объектларини кузатув маълумотлари б-н назарий тадқиқотлар ердамида ўрганувчи фан. Асосий мақсади — замонавий астрономия ва физика билимларига асосланиб, Коинотнинг эволюцион моделини тузиш, яъни унинг бошланғич ҳолатидан то бугунга қадар ва келажакдаги тараққиёти босқичларини таҳлил қилиш.

Замонавий К. асосларига кўра, бутун Коинотнинг энг кўп массасини галактикалар ва юлдузлар ташқил этган. Лекин 15—18 млрд. йил илгари унинг барча моддаси дастлаб қиёслаш қийин бўлган ўта зич ҳолатда бўлган. Бу ўта зич ва ўта юқори т-рали ҳолатни физика фани ҳали умуман ишлаб чиқмаган. Кузатувларга таяниб, бу ҳолатни «ўта кучли» ва «катта» портлаш рўй берган, Коинотнинг бирламчи материяси кенгайувчан, бир жинсли ва изотроп хусусиятларига эга бўлиб, вақт ўтиши б-н унинг зичлиги ва т-раси жадал пасайиб борган, деб хулоса қилинган. Коинотнинг қайноқ модели доирасидаги ҳисоб-китобларга кўра, унинг т-раси 0,001 сек.да икки марта пасайиб 1012—10» К градусга етади. Коинот ёши 1 сек.га тўлганида т-ра Т=1010—10s К оралиғида бўлиб, шу даврда гелий ва дейтерий каби енгил элементлар ядролари вужудга келади.

Коинотнинг биринчи ностационар (кенгайувчи) моделини 1922 й. рус олими А. А. Фридман (1888—1925) таклиф қилган. А. Эйнштейн Коинотнинг стационар моделини тузган. АҚШ астрономи Э. Хаббл (1889-1953) 1929 й. Фридманнинг кенгайувчи моделини кузатув йўли б-н тасдиклаган. «Қайноқ» Коинот назариясини 1948 й. америка олими Г. А. Гамов (1904—68) таклиф этган.

Фридман К.сида Коинот дастлаб ўта зич сингуляр ҳолатда бўлиб, хусусан, /=10~13 С. вақтда унинг зичлиги р=1093 гр/см3 дейилган. Замонавий Коинот турли ёщдаги галактикалар оламидан иборат ва камида бир неча юз млн. парсек масштабдан бошлаб зичлиги бир жинсли ва изотропик хусусиятларга эга. Мас, биздан атиги 1,5-10’ парсек масофа оралиғида бир неча млрд. галактикалар кузатилади. К. да бир жинслилик ва изотропик хусусиятлар космологик принцип дейилади ва у юқоридаги эволюцион моделнинг асосини ташқил этади. 1965 й. америкалик астрономлар А. А. Пензиас ва Р. В. Вильсон Коинот портлаши давридан сақланиб қолган «реликт» кашф қилишган. Кузатувларга кўра, Қуёш системаси «реликт »нурланишига нисбатан 420 км/сек тезлик б-н ҳаракат қилади. Замонавий К. норелятивистик ва релятивистик қисмлардан иборат. Норелятивистик К. фазо ва вақтни ўзаро жипс боғланмаган ҳолда қарайди. Релятивистик К. эса фазо-вақт геометриясида иш кўриб, классик физиканинг айрим тушунчалари (мас, инерциал саноқ системаси) ҳисобга олинмайди ва ўрнига янгилари (мас, фазо-вақт эгрилиги ва б.) киритилади. Коинот такдири унинг ўртача зичлиги критик қиймат 5-10 30 гр/см3 дан катта ёки кичик эканлигига боғлиқ. Ҳоз. маълумотларга кўра, Коинотнинг ўртача зичлиги 5-10~31 гр/см3 га тенг. К.да табиати бизга номаълум кўринмас масса муаммоси ҳал этилмаган. Бу масса, хусусан, галактикалар тожида галактикалар тўдалари ва улар орасидаги фазода етарлича мавжудлиги аниқ. У Коинот такдиригагина эмас, балки галактикалар эволюциясига ҳам таъсири ўта муҳим экани маълум. Ўзбекистонда К.нинг бу каби астрофизик муаммолари ЎзМУ астрономия кафедрасида, нисбийлик назарияси б-н боғлиқ айрим масалалари эса Ўзбекистон ФА Ядро физикаси ин-тида ўрганилади.

Ад.: Си л к Ж., Большой взрыв: рождение и эволюция Вселенной, М. С, 1982; Зельдович Я. Б, Новиков И. Д., Строение и эволюция Вселенной, М., 1975; Чандрасекар С, Математическая теория чёрных дыр, М., 1986.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.