Kosmonavt
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 652-b. — ziyouz.com
Kosmonavt (kosmos va yun. nautes — dengizda suzuvçi), astronavt — kosmik kema (KK) da kosmosga parvoz qilib, kosmik texnikani sinovçi va işlatuvçi, maxsus tayyorgarlikdan ötgan kişi; kosmosga inson parvoz qilganidan (1961) söng paydo bölgan kasb. AQŞ da astronavt deb ataladi. K.da muayyan xususiyatlar (uçuvçilik qobiliyatining yuqoriligi, har xil şoşilinç vaziyatlarda tez qaror qabul qila olişlik, şovqinlar, titraşlar, tezlik va tezlanişlarning uyğunlaşgan ta'siriga, vaznsizlikka çidamlilik, amaliy va ilmiy kuzatuvlarni ötkaziş hamda natijalarni qayd qilib bora olişlik, jismoniy va ruhiy jihatdan barkamol böliş, faloqat va haloqatli vaziyatlarda şoşib qolmay, yonidagilarga yordam qölini çöziş va b.) mujassam bölişi lozim. Şuning uçun K.likka nomzodlar dastlab, asosan, harbiy uçuvçilar, sinovçi-uçuvçilar orasidan tanlab olingan. Keyinçalik kosmik kemalar ekipajlari tarkibiga maxsus tayyorgarlik va bilimga ega bölgan olimlar va muhandislar ham kiritila boşladi. Hozir (2003) ularning katoriga maxsus tayyorgarlikdan ötgan sayyohlar ham qöşilmokda.
Dastlabki K. larni tayyorlaş işlari AQŞ da 1959 y.da, SSSRda 1960 y.da boşlangan. Birinçi K. (Yu. A. Gagarin) 1961 y. 12 apr.da kosmosga parvoz qildi. Keyinçalik (1969 y. 16—24 iyulda) AKŞ astronavtlari N. Armstrong, E. Oldrin va M. Kollinz Oyga parvoz qildilar. Birinçi ayol — K. Valentina Tereşkova 1963 y. 16 iyunda kosmosga parvoz qildi. K.-uçuvçi A. L. Leonov 1965 y. 18 martda «Vosxod-2» KK da kosmosga parvoz qildi (P. P. Belyayev b-n birga) va jahonda birinçi bölib oçiq kosmosga çikdi. Özbekistonlik K.— uçuvçi V. A. Jonibekov özining kosmosga qilgan 5 parvozi mobaynida 145 kun 15 soat 58 min. 29 sek. kosmosda bölgan, 2 marta oçiq kosmosga çiqib, muhim i. t. va amaliy işlarni bajargan. Özbek uçuvçi-astronavti S. Şaripov 1998 y. avg.da amerikalik va rossiyalik 7 kişilik ekipaj tarkibida «Endever» KK da kosmosga parvoz qildi. 1961—2003 y.lar mobaynida kema komandiri va ekipaj a'zosi sifatida 430 tadan ortiq kişi kosmosga parvoz qilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОСМОНАВТ (космос ва юн. nautes — денгизда сузувчи), астронавт — космик кема (КК) да космосга парвоз қилиб, космик техникани синовчи ва ишлатувчи, махсус тайёргарликдан ўтган киши; космосга инсон парвоз қилганидан (1961) сўнг пайдо бўлган касб. АҚШ да астронавт деб аталади. К.да муайян хусусиятлар (учувчилик қобилиятининг юқорилиги, ҳар хил шошилинч вазиятларда тез қарор қабул қила олишлик, шовқинлар, титрашлар, тезлик ва тезланишларнинг уйғунлашган таъсирига, вазнсизликка чидамлилик, амалий ва илмий кузатувларни ўтказиш ҳамда натижаларни қайд қилиб бора олишлик, жисмоний ва руҳий жиҳатдан баркамол бўлиш, фалоқат ва ҳалоқатли вазиятларда шошиб қолмай, ёнидагиларга ёрдам қўлини чўзиш ва б.) мужассам бўлиши лозим. Шунинг учун К.ликка номзодлар дастлаб, асосан, ҳарбий учувчилар, синовчи-учувчилар орасидан танлаб олинган. Кейинчалик космик кемалар экипажлари таркибига махсус тайёргарлик ва билимга эга бўлган олимлар ва муҳандислар ҳам киритила бошлади. Ҳозир (2003) уларнинг каторига махсус тайёргарликдан ўтган сайёҳлар ҳам қўшилмокда.
Дастлабки К. ларни тайёрлаш ишлари АҚШ да 1959 й.да, СССРда 1960 й.да бошланган. Биринчи К. (Ю. А. Гагарин) 1961 й. 12 апр.да космосга парвоз қилди. Кейинчалик (1969 й. 16—24 июлда) АКШ астронавтлари Н. Армстронг, Э. Олдрин ва М. Коллинз Ойга парвоз қилдилар. Биринчи аёл — К. Валентина Терешкова 1963 й. 16 июнда космосга парвоз қилди. К.-учувчи А. Л. Леонов 1965 й. 18 мартда «Восход-2» КК да космосга парвоз қилди (П. П. Беляев б-н бирга) ва жаҳонда биринчи бўлиб очиқ космосга чикди. Ўзбекистонлик К.— учувчи В. А. Жонибеков ўзининг космосга қилган 5 парвози мобайнида 145 кун 15 соат 58 мин. 29 сек. космосда бўлган, 2 марта очиқ космосга чиқиб, муҳим и. т. ва амалий ишларни бажарган. Ўзбек учувчи-астронавти С. Шарипов 1998 й. авг.да америкалик ва россиялик 7 кишилик экипаж таркибида «Эндевер» КК да космосга парвоз қилди. 1961—2003 й.лар мобайнида кема командири ва экипаж аъзоси сифатида 430 тадан ортиқ киши космосга парвоз қилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.