Koson

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 657–658-b. — ziyouz.com

Koson — Qaşqadaryo viloyatidagi şahar (1972 y.dan). Koson tumaninpng ma'muriy markazi, viloyatning ğarbiy qismida. Qarşi ş.dan 30 km, yaqin t.y. stansiyasi — Koson (4 km). Toşkent — Döşanba t.y. va Qarşi — Buxoro avtomobil yöli yoqasida. Qaşqadaryoning öng sohilida, 350 m balandlikda joylaşgan. Yanv.ning örtaça t-rasi 0°, iyulniki 28°. Aholisi 58,5 ming kişi (2003). K. ga Yakkaboğ — Muborak suv quvuridan tarmoq ötkazilgan.

K. örnidagi dastlabki qişloq milodning boşlarida vujudga kelgan, Yerqörğonda hayot tanazzulga uçragaç, aholi bu yerga köçgan. 4—5-a.larda qal'a bunyod etilib, atrofi mudofaa devori b-n örab olingan; u möğullar istilosi davrigaça (13-a. boşi) mavjud bölgan. Möğullar istilosidan avval Kosonning mudofaa devori 3 marta ta'mirlangan bölib, kengligi 10 m ga yetgan. Arxeologik ma'lumotlarga köra, K.da ança vaqtgaça hayot sungan va faqat 15—16-a. dangina qayta jonlangan. Karvon yölida bölgani uçun savdo va hunarmandçilik rivojlangan. 4—6-a.larga oid mis tangalarda «Kosonning uluğ şohi» deb yozilgan suğdiyça bitik aniqlangan (E. Rtveladze). Demak, u şoh qarorgohi bölgan. 16-a. 40-y.larida şayboniylarga qarşi Kosonda Bobo Mirak qözğoloni sodir bölgan. 17-a.dan Aştarxoniylar, 18-a. örtalaridan Buxoro amirligi tarkibida. 1685 y. Samarqand hokimi Xöjamqulibiy ötarçi xitoy-qipçoqlar qabilasiga tayanib, Kosonni egallab, Nasaf viloyatini talon-toroj qilgan va bu b-n Anuşaxonni Buxoro xonligiga bostirib kirişiga imkon yaratib bergan. Antik manbalarda uçraydigan Ksenippa viloyatining nomi Koson atamasining özgargan şakli bölişi mumkin. Undagi «pa» qöşimçasini suğdiyça «ob», ya'ni suv deb hisoblansa, qadimda Qaşqadaryodan çiqarilgan kanal Kosonob ya'ni Koson daryosi deb atalgan böladi.

Şaharda paxta tozalaş, ğişt z-dlari, ğözapoyadan karton qoğozi işlab çiqariladigan özbek-xitoy qöşma korxonasi, yoğ ekstraksiya z-di, avtokorxona bor. Mahalliy sanoatga qaraşli qandolatpazlik va kulolçilik sexlari faoliyat körsatadi. 10 ga yaqin umumiy ta'lim maktabi, kutubxona, madaniyat uylari, klublar, dorixona, poliklinika, 2 kasalxona, tuğruqxona mavjud. K. b-n Buxoro, Qarşi, Muğlon va tuman xöjaliklari orasida avtobuslar qatnaydi. Şaharda 2-jahon uruşida halok bölgan jangçilar xotirasiga yodgorlik örnatilgan.

Li.: Axmedov B. A., Istoriko-geografiçeskaya literatura Sredney Azii XVI — XVIII vv. Pismenniye pamyatniki, T., 1985; Kamaliddinov Ş. S, Istoriçeskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyaziçnim istoçnikam IX— naçala XIII vv., T., 1996.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОСОН — Қашқадарё вилоятидаги шаҳар (1972 й.дан). Косон туманинпнг маъмурий маркази, вилоятнинг ғарбий қисмида. Қарши ш.дан 30 км, яқин т.й. станцияси — Косон (4 км). Тошкент — Дўшанба т.й. ва Қарши — Бухоро автомобиль йўли ёқасида. Қашқадарёнинг ўнг соҳилида, 350 м баландликда жойлашган. Янв.нинг ўртача т-раси 0°, июлники 28°. Аҳолиси 58,5 минг киши (2003). К. га Яккабоғ — Муборак сув қувуридан тармоқ ўтказилган.

К. ўрнидаги дастлабки қишлоқ милоднинг бошларида вужудга келган, Ерқўрғонда ҳаёт таназзулга учрагач, аҳоли бу ерга кўчган. 4—5-а.ларда қалъа бунёд этилиб, атрофи мудофаа девори б-н ўраб олинган; у мўғуллар истилоси давригача (13-а. боши) мавжуд бўлган. Мўғуллар истилосидан аввал Косоннинг мудофаа девори 3 марта таъмирланган бўлиб, кенглиги 10 м га етган. Археологик маълумотларга кўра, К.да анча вақтгача ҳаёт сунган ва фақат 15—16-а. дангина қайта жонланган. Карвон йўлида бўлгани учун савдо ва ҳунармандчилик ривожланган. 4—6-а.ларга оид мис тангаларда «Косоннинг улуғ шоҳи» деб ёзилган суғдийча битик аниқланган (Э. Ртвеладзе). Демак, у шоҳ қароргоҳи бўлган. 16-а. 40-й.ларида шайбонийларга қарши Косонда Бобо Мирак қўзғолони содир бўлган. 17-а.дан Аштархонийлар, 18-а. ўрталаридан Бухоро амирлиги таркибида. 1685 й. Самарқанд ҳокими Хўжамқулибий ўтарчи хитой-қипчоқлар қабиласига таяниб, Косонни эгаллаб, Насаф вилоятини талон-торож қилган ва бу б-н Анушахонни Бухоро хонлигига бостириб киришига имкон яратиб берган. Антик манбаларда учрайдиган Ксениппа вилоятининг номи Косон атамасининг ўзгарган шакли бўлиши мумкин. Ундаги «па» қўшимчасини суғдийча «об», яъни сув деб ҳисобланса, қадимда Қашқадарёдан чиқарилган канал Косоноб яъни Косон дарёси деб аталган бўлади.

Шаҳарда пахта тозалаш, ғишт з-длари, ғўзапоядан картон қоғози ишлаб чиқариладиган ўзбек-хитой қўшма корхонаси, ёғ экстракция з-ди, автокорхона бор. Маҳаллий саноатга қарашли қандолатпазлик ва кулолчилик цехлари фаолият кўрсатади. 10 га яқин умумий таълим мактаби, кутубхона, маданият уйлари, клублар, дорихона, поликлиника, 2 касалхона, туғруқхона мавжуд. К. б-н Бухоро, Қарши, Муғлон ва туман хўжаликлари орасида автобуслар қатнайди. Шаҳарда 2-жаҳон урушида ҳалок бўлган жангчилар хотирасига ёдгорлик ўрнатилган.

Ли.: Ахмедов Б. А., Историко-географическая литература Средней Азии XVI — XVIII вв. Письменные памятники, Т., 1985; Камалиддинов Ш. С, Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX— начала XIII вв., Т., 1996.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.