Koson tumani

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 658–659-b. — ziyouz.com

Koson tumani - Qaşqadaryo viloyatida joylaşgan tuman. 1926 y. 29 sent. da taşqil etilgan. Samarqand viloyati, Muborak, Qarşi, Kasbi tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 1,88 ming km2. Aholisi 197,1 ming kişi (2003). K. t. da 1 şaxar (Koson) va 9 qişloq fuqarolari yiğini (Bölmas, Guvalak, Gulboğ, Döstlik, Koson, Obidida, Olaçabob, Pöloti, Tinçlik) bor (2003). Markazi — Koson ş.

Tabiati. K.t. hududi asosan, pasttekislik, adir va qir-çöllardan iborat bölib, Qaşqadaryoning quyi qismida, Qarşi çöli zonasida, 450—500 m balandlikda joylaşgan. Iqlimi kontinental iqlim. Iyulning örtaça t-rasi 27—30°, yanv.niki 0 dan 1° gaça. Vegetatsiya davri 210—240 kun. Örtaça yillik yoğin 190—200 mm, asosan, bahor va qiş oylarida töşadi. Orografik tösiklar yökligi sababli sovuq havo oqimlari, asosan, qiş oylarida şim.-şarq tomondan kirib keladi. Qaşqadaryo K.t. b-n Kasbi tumani çegarasidan, Qarşi magistral kanali tuman hududidan oqib ötadi. Tuproği oç tusli böz va böz tuproq, şuningdek, taqir, şörxok, qumoq tuproqlar ham mavjud. Bu tuproklar aralaş uçraydi. Ösimliklardan şöra, şuvoq, qora şöra, yulğun, saksovul, isiriq, oq çitir, qizilmiya, oqboş ösadi. Yovvoyi hayvonlardan tulki, quyon, tipratikan, toşbaqa, kaltakesak, eçkemar, qum böğma iloni, çipor ilon bor. Quşlardan burgut, çumçuq, musiça, söfitörğay, kaptar, mayna uçraydi. Haşarotlardan çayon, biy, qoraqurt bor.

Aholisining aksari qismi özbeklar, şuningdek, tojik, rus, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. 1 km2 ga örtaça 105 kişi töğri keladi. Şaharliklar 58,5 ming kişi (2003).

Xöjaligi ning asosiy tarmoqlari: q.x., yengil sanoat, çorvaçilik. Tumanda paxta tozalaş z-di, avtokorxonalar, non k-ti, yog-ekstraksiya z-di, ğözapoyadan karton qoğozi işlab çiqariladigan özbek-xitoy qöşma korxonasi, «Istiqlol» savdo-sanoat korxonasi, ğişt z-di, qandolatpazlik va kulolçilik sexlari, bosmaxona, Koson, Pöloti, Alatun dehqon bozorlari bor. 2 qöşma korxona, 67 kiçik korxona, 2 kooperativ korxona, 9 q.x. kooperativi, 14 fermer xöjalik uyuşmasi, Yerqörğon parrandaçilik f-kasi mavjud. Q.x.ga yaroqli yerdar 144,9 ming ga, paxta 24,8 ming ga, ğalla 26,7 ming ga yerga ekiladi. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 45,7 ming qoramol, 196,3 ming qöy va eçki, 10,9 ming parranda, 1000 ga yaqin ot boqiladi (2003). Tumanda 93 umumiy ta'lim maktabi bölib, 45,5 ming öquvçi ta'lim oladi. 5 kasb-hunar maktabi, 36 kutubxona, 12 ta madaniy muassasa mavjud. 865 öringa möljallangan 8 kasalxonada 274 vraç işlaydi. Tuğruqxona, poliklinika, dorixona bor. «Umid yulduzi» tuman gaz. 1998 y. dan çiqadi (adadi 8200 dan ziyod).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОСОН ТУМАНИ - Қашқадарё вилоятида жойлашган туман. 1926 й. 29 сент. да ташқил этилган. Самарқанд вилояти, Муборак, Қарши, Касби туманлари б-н чегарадош. Майд. 1,88 минг км2. Аҳолиси 197,1 минг киши (2003). К. т. да 1 шахар (Косон) ва 9 қишлоқ фуқаролари йиғини (Бўлмас, Гувалак, Гулбоғ, Дўстлик, Косон, Обидида, Олачабоб, Пўлоти, Тинчлик) бор (2003). Маркази — Косон ш.

Табиати. К.т. ҳудуди асосан, пасттекислик, адир ва қир-чўллардан иборат бўлиб, Қашқадарёнинг қуйи қисмида, Қарши чўли зонасида, 450—500 м баландликда жойлашган. Иқлими континентал иқлим. Июлнинг ўртача т-раси 27—30°, янв.ники 0 дан 1° гача. Вегетация даври 210—240 кун. Ўртача йиллик ёғин 190—200 мм, асосан, баҳор ва қиш ойларида тўшади. Орографик тўсиклар йўклиги сабабли совуқ ҳаво оқимлари, асосан, қиш ойларида шим.-шарқ томондан кириб келади. Қашқадарё К.т. б-н Касби тумани чегарасидан, Қарши магистрал канали туман ҳудудидан оқиб ўтади. Тупроғи оч тусли бўз ва бўз тупроқ, шунингдек, тақир, шўрхок, қумоқ тупроқлар ҳам мавжуд. Бу тупроклар аралаш учрайди. Ўсимликлардан шўра, шувоқ, қора шўра, юлғун, саксовул, исириқ, оқ читир, қизилмия, оқбош ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан тулки, қуён, типратикан, тошбақа, калтакесак, эчкемар, қум бўғма илони, чипор илон бор. Қушлардан бургут, чумчуқ, мусича, сўфитўрғай, каптар, майна учрайди. Ҳашаротлардан чаён, бий, қорақурт бор.

Аҳолисининг аксари қисми ўзбеклар, шунингдек, тожик, рус, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 1 км2 га ўртача 105 киши тўғри келади. Шаҳарликлар 58,5 минг киши (2003).

Хўжалиги нинг асосий тармоқлари: қ.х., енгил саноат, чорвачилик. Туманда пахта тозалаш з-ди, автокорхоналар, нон к-ти, ёг-экстракция з-ди, ғўзапоядан картон қоғози ишлаб чиқариладиган ўзбек-хитой қўшма корхонаси, «Истиқлол» савдо-саноат корхонаси, ғишт з-ди, қандолатпазлик ва кулолчилик цехлари, босмахона, Косон, Пўлоти, Алатун деҳқон бозорлари бор. 2 қўшма корхона, 67 кичик корхона, 2 кооператив корхона, 9 қ.х. кооперативи, 14 фермер хўжалик уюшмаси, Ерқўрғон паррандачилик ф-каси мавжуд. Қ.х.га яроқли ердар 144,9 минг га, пахта 24,8 минг га, ғалла 26,7 минг га ерга экилади. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 45,7 минг қорамол, 196,3 минг қўй ва эчки, 10,9 минг парранда, 1000 га яқин от боқилади (2003). Туманда 93 умумий таълим мактаби бўлиб, 45,5 минг ўқувчи таълим олади. 5 касб-ҳунар мактаби, 36 кутубхона, 12 та маданий муассаса мавжуд. 865 ўринга мўлжалланган 8 касалхонада 274 врач ишлайди. Туғруқхона, поликлиника, дорихона бор. «Умид юлдузи» туман газ. 1998 й. дан чиқади (адади 8200 дан зиёд).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.