Kosonsoy

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 659–660-b. — ziyouz.com

Kosonsoy — Namangan viloyatining Kosonsoy tumanitsagm şahar. Tuman markazi. Yaqin t.y. stansiyasi va viloyat markazi — Namangandan 28 km. K. viloyatning şim. qismida, Özbekiston b-n Qirğizistonni boğlab turuvçi avtomagistral yoqasida, Kosonsoy soyining har ikki sohilida joylaşgan. Örtaça 760 m balandlikda. Aholisi 41,7 ming kişi (2002), Kosonsoy suv omboridan suv oladi.

K. Özbekiston xududidagi qad. şaharlardan biri. Şaharga mil. av. 4—3-a. larda asos solingan. Mil. av. 1-a.da Kuşonlar saltanatining poytaxti bölgan. Şahar ikki qator baland devor b-n öralgan. Uning içida hukmdor arki, ayonlar uylari hamda ular atrofida aholi xonadonlari joylaşgan. Qal'a devorida uçta darvoza bölgan. Şahardan bir oz şimolrokda joylaşgan Muğ qal'asi şim.dan keladigan köçmançilar hujumidan muhofaza etgan. Kuşon saltanati barham topganidan keyin ham K. bir neça asr davomida Farğona vodiysining yirik şaharlaridan biri bölib turgan. 5—7-a. larga kelib, Buyuk Ipak yöli tarmoğining Farğonadan ötişi b-n şaharda savdo va hunarmandçilik yana ravnaq topdi. Karvonsaroylar, savdo rastalari qurildi. 7-a. oxiri — 8-a. boşlarida K. Farğona ixşidligi (podşoligi) ning poytaxtiga aylandi. K. tarixiga oid dastlabki ma'lumotlar qad. Xitoy sayyohi Çjan Syan (mil. av. 128 y.), Syuan Szan (630 y.), arab tarixşunoslaridan Ya'qubiyning «Kitob ul-Buldon», Muqaddasiyning «Axsan uttaqosim» asarlarida uçraydi.

Ya'qubiy asarida arablar bosqini davrida K. poytaxt sifatida tilga olingan. Bobur davrida K. Farğonadagi mavjud 8 şahardan biri bölgan. Şahar nomi qad. Xitoy manbalarida «Kesay» yoki «Gessay» şaklida qayd etilgan. K.ni 1212 y. da naymanlar hukmdori Kuçluk bosib olgan. Keyinroq möğullarga böysungan.

Şaharda şoyi töqiş, poyabzal f-kalari, mahalliy sanoat, non k-tlari, quriliş taşqilotlari, Özbekiston-Italiya, Özbekiston-Turkiya qöşma korxonalaridan «Kosonsoy-Tekmen», «Atlasmen» va b. yuzlab kiçik korxonalar faoliyat körsatmoqda. 12 umumiy ta'lim, musiqa maktablari, pedagogika va tibbiyot bilim yurtlari, iqtisodiyot, maişiy xizmat, transport, aloqa va yengil sanoat kasb-hunar kollejlari mavjud. Madaniyat uyi, «Töqimaçilar» madaniyat saroyi, markaziy va bolalar kutubxonalari, stadion (25 ming örin), «Döstlik» va «Yoşlar» xiyobonlari, madaniyat va istirohat boği, ölkaşunoslik muzeyi bor.

Markaziy kasalxona (330 örin), 3 ta poliklinika, tibbiy tez yordam markazi va b. tibbiy muassasalarda 800 dan ziyod tibbiyot xodimi faoliyat körsatmoqda.

Maşhur faylasuf olimlardan Mavlono Alouddin Abubakr ibn Mas'udi Kosoniy, Sayid Axmad ibn Mavlono Jamoliddin Mahdumi A'zam, ğazalnavis şoirlardan Muhammadşarif Özlat Kosoniy, Muhammad Aminxöja Kosoniy, Murtazo Kosoniy, yetuk tarixnavis olim Muhammad ibn Vali Kosoniylar şu yerda yaşab ötganlar. Öşa davrlarda şahar özining naqqoş, gançkor, duradgor, atlas töquvçilari b-n dunyoga maşhur bölgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОСОНСОЙ — Наманган вилоятининг Косонсой туманицагм шаҳар. Туман маркази. Яқин т.й. станцияси ва вилоят маркази — Намангандан 28 км. К. вилоятнинг шим. қисмида, Ўзбекистон б-н Қирғизистонни боғлаб турувчи автомагистраль ёқасида, Косонсой сойининг ҳар икки соҳилида жойлашган. Ўртача 760 м баландликда. Аҳолиси 41,7 минг киши (2002), Косонсой сув омборидан сув олади.

К. Ўзбекистон худудидаги қад. шаҳарлардан бири. Шаҳарга мил. ав. 4—3-а. ларда асос солинган. Мил. ав. 1-а.да Кушонлар салтанатининг пойтахти бўлган. Шаҳар икки қатор баланд девор б-н ўралган. Унинг ичида ҳукмдор арки, аёнлар уйлари ҳамда улар атрофида аҳоли хонадонлари жойлашган. Қалъа деворида учта дарвоза бўлган. Шаҳардан бир оз шимолрокда жойлашган Муғ қалъаси шим.дан келадиган кўчманчилар ҳужумидан муҳофаза этган. Кушон салтанати барҳам топганидан кейин ҳам К. бир неча аср давомида Фарғона водийсининг йирик шаҳарларидан бири бўлиб турган. 5—7-а. ларга келиб, Буюк Ипак йўли тармоғининг Фарғонадан ўтиши б-н шаҳарда савдо ва ҳунармандчилик яна равнақ топди. Карвонсаройлар, савдо расталари қурилди. 7-а. охири — 8-а. бошларида К. Фарғона ихшидлиги (подшолиги) нинг пойтахтига айланди. К. тарихига оид дастлабки маълумотлар қад. Хитой сайёҳи Чжан Цянь (мил. ав. 128 й.), Сюань Цзан (630 й.), араб тарихшуносларидан Яъқубийнинг «Китоб ул-Булдон», Муқаддасийнинг «Ахсан уттақосим» асарларида учрайди.

Яъқубий асарида араблар босқини даврида К. пойтахт сифатида тилга олинган. Бобур даврида К. Фарғонадаги мавжуд 8 шаҳардан бири бўлган. Шаҳар номи қад. Хитой манбаларида «Кэсай» ёки «Гессай» шаклида қайд этилган. К.ни 1212 й. да найманлар ҳукмдори Кучлук босиб олган. Кейинроқ мўғулларга бўйсунган.

Шаҳарда шойи тўқиш, пойабзал ф-калари, маҳаллий саноат, нон к-тлари, қурилиш ташқилотлари, Ўзбекистон-Италия, Ўзбекистон-Туркия қўшма корхоналаридан «Косонсой-Текмен», «Атласмен» ва б. юзлаб кичик корхоналар фаолият кўрсатмоқда. 12 умумий таълим, мусиқа мактаблари, педагогика ва тиббиёт билим юртлари, иқтисодиёт, маиший хизмат, транспорт, алоқа ва енгил саноат касб-ҳунар коллежлари мавжуд. Маданият уйи, «Тўқимачилар» маданият саройи, марказий ва болалар кутубхоналари, стадион (25 минг ўрин), «Дўстлик» ва «Ёшлар» хиёбонлари, маданият ва истироҳат боғи, ўлкашунослик музейи бор.

Марказий касалхона (330 ўрин), 3 та поликлиника, тиббий тез ёрдам маркази ва б. тиббий муассасаларда 800 дан зиёд тиббиёт ходими фаолият кўрсатмоқда.

Машҳур файласуф олимлардан Мавлоно Алоуддин Абубакр ибн Масъуди Косоний, Сайид Ахмад ибн Мавлоно Жамолиддин Маҳдуми Аъзам, ғазалнавис шоирлардан Муҳаммадшариф Ўзлат Косоний, Муҳаммад Аминхўжа Косоний, Муртазо Косоний, етук тарихнавис олим Муҳаммад ибн Вали Косонийлар шу ерда яшаб ўтганлар. Ўша даврларда шаҳар ўзининг наққош, ганчкор, дурадгор, атлас тўқувчилари б-н дунёга машҳур бўлган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.