Kot
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 667–668-b. — ziyouz.com
Kot KOT, Kat, Kas — Xorazmdagi qad. şahar xarobasi. Hoz. Berunip ş.dan 2,5 km şim.rokda. Tarixiy manbalarga qaraganda, K. turli davrlarda turliça atalgan bölib (mas, Kas, Kaj, Fir, Fil) xorazmiy tilida «qişloq» degan ma'noni anglatgan. Yoqut Xomaviyning yozişiça, K. Jayxun (Amudaryo) ning şarqiy qirğoğida, Jurjoniyadan 20 farsax narida bölgan. Undagi jome masjidi va xorazmşoh qarorgohi qal'a ortida joylaşgan. Bozor şaharning markazida, Jardurişak soyi böyida bölgan. Muqaddasiy keltirgan ma'lumotlarga köra, K. şahriston deb ham atalib, u kattaligi jihatidan Nişopurga teng edi. «Hududul-olam» ga köra, K. örta ayerdarda turki y elatlarning savdo-sotiq markaziga aylangan. Sam'oniy esa özining «Kitob ul-ansob» asarida K. rabodi «berun» deb atalganini qayd etgan. Beruniy afriğiylar sulolasining asosçisi Afriğ şahar içida 3 qavat devor b-n öralgan qasr qurdirganligi, uning devorlari niqoyatda baland bölib, taxm. 20 km uzoqlikdan ham körinib turganligi haqida xabar bergan. 10-a.da K. Xorazm davlatining poytaxti bölgan. Keyinçalik Amudaryo şaharni yuvib keta boşlagaç, aholi uning şarq tomoniga köçib ötib, yangi K. şahrini qurgan. 10- a. oxirlariga kelib zeki şahar, asosan, yuvilib ketib, poytaxt Gurganj (hoz. Köhna Urganç) ga köçirilgan. 995 y. Gurganj hokimi Abölab-bos Ma'mun ibn Muhammad dastlabki xorazmşohlar sulolasini tor-mor keltirgaç, K. özining siyosiy ahamiyatini yöqotgan. Ibn Battuta K.ni Xorazm (ya'ni, Gurganj) b-n Buxoro örtasidagi aholi yaşaydigan yagona şahar ekanligini eslatib ötgan. 14-a. da, Xo-razmda mahalliy sulola vujudga kel-guniga qadar, K. Xiva b-n birgalikda Çiğatoy ulusi tarkibiga kirgan. 1372 y. uni Amir Temur egallagan. 17-a. da yangi K.ni suv b-n ta'minlab turgan yop (yob) ni Amudaryo yuvib ketganligidan Xiva xoni Anöşaxon daryoning çap qirğoğida Toza Yormiş yopni kazdirib, uning böyida bir qal'a qurdirgan (1681), söng eski şahar aholisi öşa yerga köçib ötgan. 19-a. boşida bu joyni ham Amudaryo yuvib ketib, yangi K. aholisi daryoning öng sohilidagi Şayx Abbos vali mozori tevaragiga kelib joylaşgan. Şundan e'tiboran bu yer Şobboz deb atala boşlagan. 1957 y. Şobboz şaharçasiga Beruniy nomi berilgan. 1962 y. dan şu nomli şahar.
1937 y. S. A. Tolstoy rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi K. şahar xarobasida tadqiqot işlari olib borib quyidagilarni aniqladi: u yerda saqlanib qolgan qal'a
vayronasining mayd. 220x220 m, burjlar b-n mustaqkamlangan. Qal'aning jan.-şarqiy burçagidagi köşk (54x54 m) esa qalinligi 6 m, bal. 11 m keladigan devor b-n öralgan. Topilgan tangalarning bir tomonida qirra burunli, soqoli siyrak, közlari katta-katta Afriğ tasvirlangan, uning böynida ikki qator marjon şodasi, boşida esa old qismini yarim oy bezatib turgan toj mavjud. Tangalarning ikkinçi tomonida an'anaviy çavandoz tasviri, uning tepasida yunonça, ostida esa xorazmiy tilida «podşoh Afriğ» deb bitib qöyilgan.
Şayx Abbos vali maqbarasi, minora va pişiq ğiştdan qurilgan şahar devori qoldiklari hamda qal'a xarobasi hoz.gaça saqlanib qolgan. Xalq mazkur qal'ani «Pil qal'a» («Fil qal'a») deb ataydi.
Ad.: Tolstoye SP., Po sledam drevnexorezmiyskoy sivilizatsii, M.—L., 1948; Bartold V. V., Soçineniya, t. 3, M., 1965; Kamaliddinov Ş. S, Istoriçeskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyaziçnim istoçnikam IX — naçala XIII vv.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОТ, Кат, Кас — Хоразмдаги қад. шаҳар харобаси. Ҳоз. Берунип ш.дан 2,5 км шим.рокда. Тарихий манбаларга қараганда, К. турли даврларда турлича аталган бўлиб (мас, Кас, Каж, Фир, Фил) хоразмий тилида «қишлоқ» деган маънони англатган. Ёқут Хомавийнинг ёзишича, К. Жайхун (Амударё) нинг шарқий қирғоғида, Журжониядан 20 фарсах нарида бўлган. Ундаги жоме масжиди ва хоразмшоҳ қароргоҳи қалъа ортида жойлашган. Бозор шаҳарнинг марказида, Жардуришак сойи бўйида бўлган. Муқаддасий келтирган маълумотларга кўра, К. шаҳристон деб ҳам аталиб, у катталиги жиҳатидан Нишопурга тенг эди. «Ҳудудул-олам» га кўра, К. ўрта аердарда турки й элатларнинг савдо-сотиқ марказига айланган. Самъоний эса ўзининг «Китоб ул-ансоб» асарида К. рабоди «берун» деб аталганини қайд этган. Беруний африғийлар сулоласининг асосчиси Африғ шаҳар ичида 3 қават девор б-н ўралган қаср қурдирганлиги, унинг деворлари ниқоятда баланд бўлиб, тахм. 20 км узоқликдан ҳам кўриниб турганлиги ҳақида хабар берган. 10-а.да К. Хоразм давлатининг пойтахти бўлган. Кейинчалик Амударё шаҳарни ювиб кета бошлагач, аҳоли унинг шарқ томонига кўчиб ўтиб, янги К. шаҳрини қурган. 10- а. охирларига келиб зеки шаҳар, асосан, ювилиб кетиб, пойтахт Гурганж (ҳоз. Кўҳна Урганч) га кўчирилган. 995 й. Гурганж ҳокими Абўлаб-бос Маъмун ибн Муҳаммад дастлабки хоразмшоҳлар сулоласини тор-мор келтиргач, К. ўзининг сиёсий аҳамиятини йўқотган. Ибн Баттута К.ни Хоразм (яъни, Гурганж) б-н Бухоро ўртасидаги аҳоли яшайдиган ягона шаҳар эканлигини эслатиб ўтган. 14-а. да, Хо-размда маҳаллий сулола вужудга кел-гунига қадар, К. Хива б-н биргаликда Чиғатой улуси таркибига кирган. 1372 й. уни Амир Темур эгаллаган. 17-а. да янги К.ни сув б-н таъминлаб турган ёп (ёб) ни Амударё ювиб кетганлигидан Хива хони Анўшахон дарёнинг чап қирғоғида Тоза Ёрмиш ёпни каздириб, унинг бўйида бир қалъа қурдирган (1681), сўнг эски шаҳар аҳолиси ўша ерга кўчиб ўтган. 19-а. бошида бу жойни ҳам Амударё ювиб кетиб, янги К. аҳолиси дарёнинг ўнг соҳилидаги Шайх Аббос вали мозори теварагига келиб жойлашган. Шундан эътиборан бу ер Шоббоз деб атала бошлаган. 1957 й. Шоббоз шаҳарчасига Беруний номи берилган. 1962 й. дан шу номли шаҳар.
1937 й. С. А. Толстой раҳбарлигидаги Хоразм археология-этнография экспедицияси К. шаҳар харобасида тадқиқот ишлари олиб бориб қуйидагиларни аниқлади: у ерда сақланиб қолган қалъа
вайронасининг майд. 220x220 м, буржлар б-н мустақкамланган. Қалъанинг жан.-шарқий бурчагидаги кўшк (54x54 м) эса қалинлиги 6 м, бал. 11 м келадиган девор б-н ўралган. Топилган тангаларнинг бир томонида қирра бурунли, соқоли сийрак, кўзлари катта-катта Африғ тасвирланган, унинг бўйнида икки қатор маржон шодаси, бошида эса олд қисмини ярим ой безатиб турган тож мавжуд. Тангаларнинг иккинчи томонида анъанавий чавандоз тасвири, унинг тепасида юнонча, остида эса хоразмий тилида «подшоҳ Африғ» деб битиб қўйилган.
Шайх Аббос вали мақбараси, минора ва пишиқ ғиштдан қурилган шаҳар девори қолдиклари ҳамда қалъа харобаси ҳоз.гача сақланиб қолган. Халқ мазкур қалъани «Пил қалъа» («Фил қалъа») деб атайди.
Ад.: Толстое СП., По следам древнехорезмийской цивилизации, М.—Л., 1948; Бартольд В. В., Сочинения, т. 3, М., 1965; Камалиддинов Ш. С, Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.