Kot-d' Ivuar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 669–673-b. — ziyouz.com
Kot-d' Ivuar (Cote d'lvoire), Kot-d'Ivuar Respublikasi (Republique de Cote d'lvoire) (1986 y. gaça Fil Suyagi Qirğoği) — Ğarbiy Afrikada, Atlantika okeani sohilida joylaşgan davlat. Mayd. 322,5 ming km2. Aholisi 16,4 mln. ga yaqin kişi (2001). Poytaxti — Yamusukro ş. Ma'muriy jihatdan 50 departamentga bölinadi.
Davlat tuzumi. K.-d'I. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 2000 y. 23 iyuldagi referendumda ma'qullangan. Davlat boşliği — prezident (2000 y.dan Loran Gbagbo). U töğri va yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi va ya na bir marta qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Millat majlisi (bir palatali parlament) amalga oşiradi. Uning 225 deputata umumiy töğri yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi. Ijroiya hokimiyatni prezident va hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. K.-d'I. ekvatorial va subekvatorial mintaqalarda joylaşgan. Gvineya qöltiğining sohili ğarbda tik va qoyali, şarqda asosan tekis, körfazlarida kema qatnaşi mumkin. Yer yuzasi jan.da pasttekislik, şim.da plato (500—800 m). Ğarbida esa mamlakatda eng yuqori çöqqi hisoblangan Nima toği (1752 m) bor. Oltin, boksit, neft, temir rudasi, qalay va kolumbit, olmos va marganets ruda konlari bor.
Iqlimi — jan.da ekvatorial, doim sernam, qolgan hududlarda subekvatorial iqlim, jan.da eng issiq oylar (dek.— apr.)da örtaça t-ra 27—28°, eng salqin oylar (iyul—sent.)da 23—24°, şim. da 30° (apr.) va 25° (avg.— sent.). Yillik yoğin sohildagi pasttekisliklarda 1300—2300 mm, şim.da 1100— 1800 mm. Asosiy daryolari: Kavalli, Sasandra, Bandama, Komoe. Hayvonot dunyosi juda boy va xilma-xil (maymun, fil, begemot, qoplon, sirtlon, böri, çiyaböri, oxu va b.) Jan.da ekvatorial örmonlar, şim. da savannalar. Milliy boğlari: Komoe, Tai, Maraxue va b.
Aholisi asosan, kva, kru, volta, mande til guruhiga mansub bate, baule, anvi, sindfo, malinke, dan, lobi va b. 2 mln. dan ortiq ajnabiylar bor. Aholisining yarmidan köproği mahalliy an'anaviy dinlarga, qolganlari islom va xristian dinlariga e'tikrd qiladi. Rasmiy til — fransuz tili. Mamlakatning markaziy qismi, Abidjan ş. va uning atroflarida aholi ziç joylaşgan. Aholisining taxm. 41% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Abidjan, Bvake, Dalola, Man, Korxogo.
Tarixi. Arxeologiya topilmalarining dalolat berişiça, K.-d'I. hududida toş asrida odamlar yaşagan. Daryo sohillarida neolit davriga oid ustaxonalar, iş qurollari va sopol idişlar topilgan. Taxm. mil. av. 3—2-ming yilliklarda savannada, keyinroq örmon zonasida ham dehqonçilik vujudga kela boşlagan. Şim.da dehqonçilik b-n birga çorvaçilik ham rivojlangan. Yovvoyi mevalarni yiğiş, ovçilik, baliq ovlaş katta ahamiyatga ega bölgan. Örta ayerdarda temirçilik keng ommalaşgan (temir eritiş öçoqlari topilgan), oltin qazib olingan (avvaliga bu ölka Oltin qirğoq deb atalgan), metallsozlik, kulolçilik, töqimaçilik va b. rivojlangan. Şim. va şarqdan ötuvçi Ğarbiy Afrika savdo yöllarida şaharlar, manzilgohlar paydo bölgan. 11-a.da asos solingan Kong manzilgohi Ğarbiy Afrikaning karvon yöllarida yirik savdo markazlaridan biriga aylangan.
15-a. oxirida K.-d'I. hududida portugallar va b. yevropaliklar paydo böddi. Ular qul olib ketişdan taşqari, fil suyagi va b. boyliklarni taladilar. 1842—43 y.larda Fransiya Gran-Basam va Asinini, keyinçalik sohildagi boşqa joylarni bosib oldi. 19-a.ning 80-y. larida mamlakat içkarisiga bostirib kira boşladi. 1893 y. dan K.-d'I. Fransiya mustamlakasi. 1895—1958 y.larda esa Fransiya Ğarbiy Afrikasi tarkibida böldi.
2-jahon uruşidan söng mamlakatda milliy ozodlik harakati kuçaydi. 1950—51 y.larda mustamlakaçilar zulmiga qarşi xalq ommasining yirik çiqişlari bölib ötdi. Ozodlik harakati natijasida Fransiya hukumati yon berişga majbur böldi. 1957 y.dan mamlakat hududiy assambleyasi (1958 y.dan Qonun çiqaruvçi assambleya) umumiy saylov yöli b-n saylanadigan va Hukumat kengaşini tuzadigan böldi. 1958 y. 28 sent.da ötkazilgan referendumga köra, davlat maqomini (Fransiya hamjamiyati a'zosi sifatida) olişga muvaffaq böldi.
Afrika mamlakatlarida milliy ozodlik harakatlarining yanada avj olişi natijasida Fransiya hukumati 1960 y. 11 iyulda mahalliy hukumat b-n bitim tuzişga majbur böldi; bu bitimga köra, 1960 y. 7 avg.da K.-d'I. ning mustaqilligi e'lon qilindi. Öşa yili sent.dan u — BMT a'zosi. Mamlakat mustaqillikka erişgaç, Fransiya hamjamiyati a'zoligidan çikdi. Lekin hukumat Fransiya b-n siyosiy, iqtisodiy va harbiy aloqalarini saqlab qoldi. 1985 y.da qabul qilingan qarorga muvofiq, K.-d'I. geografik atama emas, balki mamlakat ning nomi ekanligi va çet tillarga tarjima qilinmasligi ta'kidlandi. 1983 y.da mamlakat poytaxtini Abidjandan Yamusukroga köçirişga qaror qilindi. Milliy bayrami — 7 avg. — Mustaqillik e'lon qilingan kun (1960).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. K.-d'I. demokratik partiyasi, 1946 y.da tuzilgan; Ivuar mehnatkaşlar partiyasi, 1990 y.dan oşqora işlay boşlagan; Ivuar xalq jabhasi, 1982 y.da tuzilgan, 1990 y.dan oşqora işlay boşlagan; Respublikaçilar birlaşmasi, 1994 y. taşqil etilgan; Sotsial-demokratlar ittifoqi, 1990 y.dan oşqora işlay boşlagan. K.-d'I. mehnatkaşlar umumiy ittifoqi kasaba uyuşmasi, 1962 y.da tuzilgan. Afrika kasaba uyuşma birligi taşkilotiga va Xalqaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasiga kiradi.
Xujaligi. K.-d'I. — agrar mamlakat. Sanoati nisbatan durust rivojlangan, Ğarbiy Afrika mamlakatlari örtasida ayrim sanoat tarmoqlari (yoğoç tayyorlaş, yoğoçsozlik, oziq-ovqat sanoati) ning i. ç. darajasi ança yuqori.
Qişloq xöjaligida yerdan jamoa bölib foydalaniş saqlanib qolgan. Q.x. yalpi milliy mahsulotning 35,7 % ni, eksport tuşumlarining 70% dan köproğini ta'minlaydi. Mehnatga layoqatli aholining 30% q.x. da band. Agrotexnikasi oddiy. Dehqonçilik q.x.ning asosiy tarmoği: geveya, kofe, moyli palma, kakao, ğöza, banan, ananas, sitrus mevalar östiriladi. Kofe yetiştiriş va eksport qiliş böyiça jahonda 3-örinda, kakao böyiça esa 4-örinda turadi. Içki iste'mol uçun yams, maniok, şoli, makkajöxori, oq jöxori, tariq va b. yetiştiriladi. Çorvaçiligi sust rivojlangan; şim. savanna ötloqlarida qoramol, qöy, eçki, çöçqa, uy parran-dasi boqiladi. Baliq ovlanadi.
Sanoati yalpi milliy mahsulotning 26% ni işlab çiqaradi. 700 dan köproqi.ç. korxonalari, şu jumladan, xorijiy sarmoya iştirokidagi bir neça qöşma korxona bor. Çetga çiqariladigan xom aşyo va çetdan keltiriladigan yarim fabrikatlarga işlov beruvçi sanoat korxonalari rivojlangan. Yiliga örtaça 2,3 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi. Oziq-ovqat va tamaki, energetika, yoğoçsozlik, töqimaçilik, metallsozlik, kimyo va yoğ-moy, neft qazib oliş va uni qayta işlaş, tayyor qismlardan avtomobil yiğiş, quriliş materiallari, kauçukni qayta işlovçi va plastmassa işlab çikaruvçi, konçilik va b. sanoat korxonalari mavjud. Çetdan keng iste'mol mollari keltirişni kamaytiriş va eksport qiliş maqsadida yirik yoğoçsozlik, töqimaçilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari barpo etila boşladi. Asosiy sanoat markazlari: Abidjan, Bvake va b.
Transporti ning asosiy turlari — dengiz va avtomobil transporti. Dengiz yuklari, asosan, xorijiy kompaniyalarning kemalarida taşiladi. T.y.ning öz. — 1314 km, jumladan, Abidjan — Uagadugu t.y.ning öz. — 625 km. Avtomobil yöllari öz. — 55 ming km. Dengiz portlari: Abidjan, San-Pedro. Abidjan va Yamusukroda xalqaro aeroportlar bor.
Mamlakat çetga paxta, kauçuk, kofe, kakao va undan tayyorlangan mahsulotlar, yoğoç, olmos, palma yoği, ananas, banan çiqaradi. Çetdan maşina, asbob-uskuna, neft va neft mahsulotlari, oziq-ovqat va b. iste'mol mahsulotlari, qora metallar prokati, öğitlar keltiradi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari: Fransiya, Niderdandiya, AKŞ, Germaniya, Italiya, Nigeriya va b. Turizm rivojlanmokda. Pul birligi — afrika franki.
Tibbiy xizmat. Davlat soğliqni saqlaş tizimi mavjud. Aholiga tibbiy xizmatni kasalxonalar, turli tibbiyot markazlari va köçma otryadlar körsatadi. Vraçlar Abidjan un-tining tibbiyot f-tida va çet ellarda tayyorlanadi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Maktablarning aksariyati davlat qaramoğida. Ularda öqiş bepul. Katolik missiyalar xususiy maktablar oçişgan. Boşlanğiç va örta maktablar, texnika litseylari, turli kollejlar, ped. maktablari bor. Öqituvçilar ped. maktablari va oliy maktablarda tayyorlanadi. Abidjanda un-t (1958 y. da asos solingan), Ijtimoiy fanlar markazi (1960 y.dan), Tropik örmonçilik markazi (1962), Kofe va kakao tadqiqot st-yasi, Geofizika st-yasi, Okeanografiya tadqiqot markazi, kauçuk, tropik tadqiqot, gigiyena va b. ilmiy tadqiqot in-tlari, Milliy muzey, Etn. muzeyi, Milliy kutubxona, un-t kutubxonasi, Munitsipal kutubxona va b. mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Mamlakatda bir qança gaz. va jur.lar naşr etiladi. Asosiylari: «Alif» (islom muammolarini aks ettiruvçi oylik gaz.). «Vua» («Yöl», fransuz tilidagi kundalik gaz.), «Demokrat» (fransuz tilidagi haftalik gaz.), «Kontinan» («Qit'a», fransuz tilidagi kundalik umumafrika gaz., 1980 y.dan), «Notr tan» («Bizning vaqt», fransuz tilidagi haftalik gaz.), «Nuvel orizon» («Yangi ufq», fransuz tilidagi haftanoma), «Fraternitematen» («Qardoşlik tongi», fransuz tilidagi kundalik gaz., 1964 y.dan), «Eritaj» («Meros», fransuz tilidagi haftanoma, 1994 y.dan), «Reformater» («Islohotçi», fransuz tilidagi oylik jur., 1993 y.dan). K.-d'I. matbuot agentligi (AIP) 1961 y.da, Ivuar radio va televideniyesi 1963 y.da tuzilgan. K.-d'I. da radioeşittiriş 1949 y.dan (fransuz va 10 mahalliy tilda), telekörsatuvlar 1963 y.dan olib boriladi.
Adabiyoti. K.-d'I.dagi anya, baule, senufo va b. xalqlarda xalq oğzaki ijodi qadimdan rivojlangan. Ayniqsa, baule xalqining folklori alo-hida ajralib turadi. Griot deb ataluvçi baxşilar qöşiq va ertaqlarni aytib yurişadi. Folklor an'analari asosida fransuz tilida yozma adabiyot rivojlandi. K.- d'I. adabiyotining şakllanişida folklorçi, romannavis Bernar Dadyening xizmati katta. Uning mustamlakaçilikka qarşi asarlari maşhur. Yozuvçi Ake Loba (asli ismi Abobo Baule)ning «Kokumbo — qora talaba» va «Daryo ustidagi nayzalar» romanlari, Ş. Nokaning «Şamol şiddatli edi» romani, «Quyoş, qora nuqta» poemasi, Sidiqi Dembelening «Boqibeğamlar» romani 20-a. 2-yarmiga xos ijtimoiy muammolarni aks ettirdi. J. M. Bonini, Moris Kone va b.larning şe'riy töplamlari naşr qilindi.
Me'morligi. Mamlakatning jan., örmon qismi xalqlari turar joylarni yoğoçdan va ikki nişabli tomini palma şoxlari b-n yopib, töğri burçakli qilib quradilar. Buale va anya xalqlari çöziq doirasimon uylar atrofini bostirma b-n öraydi. Şim.-ğarbda devori şox-şabba b-n töqilib, loy suvoqli va konussimon tomi poxol b-n yopilgan doirasimon uylar keng tarqalgan. Mamlakat şarqida yassi tomli töğri burçaqli guvalak uylar köproquçraydi. K.-d'I. markazidagi uylarning devorlari geometrik naqşlar, inson va hayvon tasvirlari b-n bezalgan. Mamlakat mustaqillikka erişgaç (1960), mahalliy aholi uçun 1—4 qavatli turar joy loyihalari işlab çiqildi. Köp qavatli binolarning quyi qismida savdo markazi, mehmonxona, restoranlar joylaştirildi. Abidjandagi Hyp al-Hayot markazi (me'mor A. Laje, J. P. Lyupi, J. Mas), alyuminiy b-n ziynatlangan ehromsimon ma'muriy bino (me'mor R. Olivyeri, muhandis R. Morandi), Mandagi «Şalola» meqmonxonasi (me'mor M. Dyuşarm, Larra, J.-P. Mino) va b. Sa-sandra va Asinidagi mehmonxonalar tomi poxod b-n yopilgan qad. uylar şaklida barpo etildi. Turli şaharlarda madaniyat markazlari, tim bo-zorlar gözal usulda qurilgan. Qurilişda temir-beton, şişadan foydalaniladi, binolarga mahalliy hunarmandlar bezak beradi.
Tasviriy san'ati. Haykaltaroşlik K.-d'I. xalqlari tasviriy san'atining eng gözal sohasidir. Marosimlarda işlatiladigan yoğoç niqoblar, odam gavdalari nozik did va mahorat b-n yasaladi, ularning şakli yo nafis yoki vahimali böladi. Böyoq va naqşlar niqoblarning ta'sirçanligini oşiradi. Rözğor buyumlari va uy eşiklari öymakorlik usulida işlanadi. Oltin, mis, jezdan zeb-ziynat asboblari yasaş, qul töqimaçiligi, kaştaçilik, kulolçilik rivojlangan, uylarning devorlariga turli rasm, gullar, quş va hayvonlarning suratini soliş odat bölgan.
Musiqasi. K.-d'I. xalqlarining ba'zilari qad. Musiqiy an'analarga ega. Çunonçi, dan xalqi boşliqlarida truba va barabandan iborat katta orkestrlar bölgan. Danlarning köp qöşiqlari muayyan marosim va odatlar b-n boğlangan. Mac, qabila boşliği şarafiga zia, jamoa işlari vaqtida kotava degan qöşiqlar aytilgan. Baule xalqida ma'budalarni şaraflovçi va ajdodlar ruhini eslatuvçi qöşiklar keng tarqalgan. Ayollar qöşiği tovuşning jöşqin tebranişi b-n ajralib turadi. Malinke xalqi griotlari — jeli qöşiqlarining şe'riy matnlari ğoyat musiqiydir. Mustaqillik yillarida zamonaviy musiqa rivojlana boşladi. Köpgina ijodiy jamoalar, jumladan, «Makakumani» folklor guruhi (qabilalararo jamoa) katta iş qilayotir. Abidjandagi Milliy san'at in-ti tarkibida Milliy musiqa va raqs konservatoriyasi, Milliy musiqa maktabi, Xalq san'ati va hunarmandçiligi departamenti bor. Abidjan un-ti, gumanitar tadqiqotlar markazi, Afrika san'atini örganiş markazi xalq musiqasi va raqsini örganiş b-n şuğullanadi.
Teatri. Xalq ijodiyoti namunalarini ijro etuvçi griotlarning xattiharakatlarida aktyorlik nişonalari bor edi. Zamonaviy teatr Dakarda 20-a.ning 30-y.larida vujudga keldi, havaskorlik tögaraklari tuzila boşladi. 1933 y. da B. Dadye «Şaharlar» deb atalgan birinçi pyesani yozdi. 1938 y.da Mahalliy teatr taşqil etildi. Unda sahnalaştirilgan F. J. Amonning «Bussatye yoki qora folbin siri», «Pinhona töy» pyesalarida turmuş sarqitlari, G. Koffining «Bizning xotinlar», «Mening erim», «Qaytiş qöşiği» hajviy pyesalari mustamlakaçilik zulmini foş qildi. 2-jahon uruşidan keyin «Gezabo», «Ikare» teatr jamiyatlari jamoalari, Abidjan un-tining «Niqoblar va rödapolar» truppasi mahalliy dramaturglardan M. Berte, E. Derven, A. Koffi asarlarini an'anaviy Afrika teatri ruhida sahnalaştirdilar. 1967 y.da Milliy san'at in-ti huzurida yarim professional truppa iş boşladi. B. Dadyening «Toğo-Nini janoblari», G. Oyono-Mbianing «Uç oşiq, bir qayliq», G. Goning «Tussio» asarlari uning eng yaxşi spektakllari böldi. «Tam-tam. Ovoz va badan» spektakli an'anaviy Afrika teatrining izlanişlarini aks ettirdi.
Kinosi. K.-d'I. kino san'ati mustaqillik yillarida rivojlana boşladi. Rej. T. Bassorning «Yolğizlik qumtepalarida» qisqa metrajli lentasi birinçi film böldi. Uning «Piçoq uşlagan ayol» filmida afrikaliklarning ğarb tamadduni b-n töqnaşuvi körsatilgan. «Musofirlar uçun konsert» filmi (rej. D. Ekare) milliy kinoga şuhrat keltirdi, unda pul işlaş uçun Yevropaga borgan afrikaliklarning oğir qismati muammosi kötarilgan. Milliy kinoning asosçilaridan biri A. Dyupark «Muna yoki rassomning orzusi», «Oila» filmlarida muhim masalalarni örtaga taşladi. Keyingi yillarda ijod kila boşlagan yoş rej.lar «Muazzinning da'vati» (E. Vodio), «Kanday yangiliklar bor» (G. M. Bala), «Jelli» (K. Fadika), «Aja Tio» (J. L. Kula) kabi qiziqarli filmlarni yaratdilar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОТ-Д’ ИВУАР (Cote d’lvoire), Кот-д’Ивуар Республикаси (Republique de Cote d’lvoire) (1986 й. гача Фил Суяги Қирғоғи) — Ғарбий Африкада, Атлантика океани соҳилида жойлашган давлат. Майд. 322,5 минг км2. Аҳолиси 16,4 млн. га яқин киши (2001). Пойтахти — Ямусукро ш. Маъмурий жиҳатдан 50 департаментга бўлинади.
Давлат тузуми. К.-д’И. — республика. Амалдаги конституцияси 2000 й. 23 июлдаги референдумда маъқулланган. Давлат бошлиғи — президент (2000 й.дан Лоран Гбагбо). У тўғри ва яширин овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади ва я на бир марта қайта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Миллат мажлиси (бир палатали парламент) амалга оширади. Унинг 225 депутата умумий тўғри яширин овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади. Ижроия ҳокимиятни президент ва ҳукумат амалга оширади.
Табиати. К.-д’И. экваториал ва субэкваториал минтақаларда жойлашган. Гвинея қўлтиғининг соҳили ғарбда тик ва қояли, шарқда асосан текис, кўрфазларида кема қатнаши мумкин. Ер юзаси жан.да пасттекислик, шим.да плато (500—800 м). Ғарбида эса мамлакатда энг юқори чўққи ҳисобланган Нима тоғи (1752 м) бор. Олтин, боксит, нефть, темир рудаси, қалай ва колумбит, олмос ва марганец руда конлари бор.
Иқлими — жан.да экваториал, доим сернам, қолган ҳудудларда субэкваториал иқлим, жан.да энг иссиқ ойлар (дек.— апр.)да ўртача т-ра 27—28°, энг салқин ойлар (июль—сент.)да 23—24°, шим. да 30° (апр.) ва 25° (авг.— сент.). Йиллик ёғин соҳилдаги пасттекисликларда 1300—2300 мм, шим.да 1100— 1800 мм. Асосий дарёлари: Кавалли, Сасандра, Бандама, Комоэ. Ҳайвонот дунёси жуда бой ва хилма-хил (маймун, фил, бегемот, қоплон, сиртлон, бўри, чиябўри, оху ва б.) Жан.да экваториал ўрмонлар, шим. да саванналар. Миллий боғлари: Комоэ, Таи, Марахуэ ва б.
Аҳолиси асосан, ква, кру, вольта, манде тил гуруҳига мансуб бате, бауле, анви, синдфо, малинке, дан, лоби ва б. 2 млн. дан ортиқ ажнабийлар бор. Аҳолисининг ярмидан кўпроғи маҳаллий анъанавий динларга, қолганлари ислом ва христиан динларига эътикрд қилади. Расмий тил — француз тили. Мамлакатнинг марказий қисми, Абиджан ш. ва унинг атрофларида аҳоли зич жойлашган. Аҳолисининг тахм. 41% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Абиджан, Бваке, Далола, Ман, Корхого.
Тарихи. Археология топилмаларининг далолат беришича, К.-д’И. ҳудудида тош асрида одамлар яшаган. Дарё соҳилларида неолит даврига оид устахоналар, иш қуроллари ва сопол идишлар топилган. Тахм. мил. ав. 3—2-минг йилликларда саваннада, кейинроқ ўрмон зонасида ҳам деҳқончилик вужудга кела бошлаган. Шим.да деҳқончилик б-н бирга чорвачилик ҳам ривожланган. Ёввойи меваларни йиғиш, овчилик, балиқ овлаш катта аҳамиятга эга бўлган. Ўрта аердарда темирчилик кенг оммалашган (темир эритиш ўчоқлари топилган), олтин қазиб олинган (аввалига бу ўлка Олтин қирғоқ деб аталган), металлсозлик, кулолчилик, тўқимачилик ва б. ривожланган. Шим. ва шарқдан ўтувчи Ғарбий Африка савдо йўлларида шаҳарлар, манзилгоҳлар пайдо бўлган. 11-а.да асос солинган Конг манзилгоҳи Ғарбий Африканинг карвон йўлларида йирик савдо марказларидан бирига айланган.
15-а. охирида К.-д’И. ҳудудида португаллар ва б. европаликлар пайдо бўдди. Улар қул олиб кетишдан ташқари, фил суяги ва б. бойликларни таладилар. 1842—43 й.ларда Франция Гран-Басам ва Асинини, кейинчалик соҳилдаги бошқа жойларни босиб олди. 19-а.нинг 80-й. ларида мамлакат ичкарисига бостириб кира бошлади. 1893 й. дан К.-д’И. Франция мустамлакаси. 1895—1958 й.ларда эса Франция Ғарбий Африкаси таркибида бўлди.
2-жаҳон урушидан сўнг мамлакатда миллий озодлик ҳаракати кучайди. 1950—51 й.ларда мустамлакачилар зулмига қарши халқ оммасининг йирик чиқишлари бўлиб ўтди. Озодлик ҳаракати натижасида Франция ҳукумати ён беришга мажбур бўлди. 1957 й.дан мамлакат ҳудудий ассамблеяси (1958 й.дан Қонун чиқарувчи ассамблея) умумий сайлов йўли б-н сайланадиган ва Ҳукумат кенгашини тузадиган бўлди. 1958 й. 28 сент.да ўтказилган референдумга кўра, давлат мақомини (Франция ҳамжамияти аъзоси сифатида) олишга муваффақ бўлди.
Африка мамлакатларида миллий озодлик ҳаракатларининг янада авж олиши натижасида Франция ҳукумати 1960 й. 11 июлда маҳаллий ҳукумат б-н битим тузишга мажбур бўлди; бу битимга кўра, 1960 й. 7 авг.да К.-д’И. нинг мустақиллиги эълон қилинди. Ўша йили сент.дан у — БМТ аъзоси. Мамлакат мустақилликка эришгач, Франция ҳамжамияти аъзолигидан чикди. Лекин ҳукумат Франция б-н сиёсий, иқтисодий ва ҳарбий алоқаларини сақлаб қолди. 1985 й.да қабул қилинган қарорга мувофиқ, К.-д’И. географик атама эмас, балки мамлакат нинг номи эканлиги ва чет тилларга таржима қилинмаслиги таъкидланди. 1983 й.да мамлакат пойтахтини Абиджандан Ямусукрога кўчиришга қарор қилинди. Миллий байрами — 7 авг. — Мустақиллик эълон қилинган кун (1960).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. К.-д’И. демократик партияси, 1946 й.да тузилган; Ивуар меҳнаткашлар партияси, 1990 й.дан ошқора ишлай бошлаган; Ивуар халқ жабҳаси, 1982 й.да тузилган, 1990 й.дан ошқора ишлай бошлаган; Республикачилар бирлашмаси, 1994 й. ташқил этилган; Социал-демократлар иттифоқи, 1990 й.дан ошқора ишлай бошлаган. К.-д’И. меҳнаткашлар умумий иттифоқи касаба уюшмаси, 1962 й.да тузилган. Африка касаба уюшма бирлиги ташкилотига ва Халқаро эркин касаба уюшмалари конфедерациясига киради.
Хужалиги. К.-д’И. — аграр мамлакат. Саноати нисбатан дуруст ривожланган, Ғарбий Африка мамлакатлари ўртасида айрим саноат тармоқлари (ёғоч тайёрлаш, ёғочсозлик, озиқ-овқат саноати) нинг и. ч. даражаси анча юқори.
Қишлоқ хўжалигида ердан жамоа бўлиб фойдаланиш сақланиб қолган. Қ.х. ялпи миллий маҳсулотнинг 35,7 % ни, экспорт тушумларининг 70% дан кўпроғини таъминлайди. Меҳнатга лаёқатли аҳолининг 30% қ.х. да банд. Агротехникаси оддий. Деҳқончилик қ.х.нинг асосий тармоғи: гевея, кофе, мойли пальма, какао, ғўза, банан, ананас, цитрус мевалар ўстирилади. Кофе етиштириш ва экспорт қилиш бўйича жаҳонда 3-ўринда, какао бўйича эса 4-ўринда туради. Ички истеъмол учун ямс, маниок, шоли, маккажўхори, оқ жўхори, тариқ ва б. етиштирилади. Чорвачилиги суст ривожланган; шим. саванна ўтлоқларида қорамол, қўй, эчки, чўчқа, уй парран-даси боқилади. Балиқ овланади.
Саноати ялпи миллий маҳсулотнинг 26% ни ишлаб чиқаради. 700 дан кўпроқи.ч. корхоналари, шу жумладан, хорижий сармоя иштирокидаги бир неча қўшма корхона бор. Четга чиқариладиган хом ашё ва четдан келтириладиган ярим фабрикатларга ишлов берувчи саноат корхоналари ривожланган. Йилига ўртача 2,3 млрд. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади. Озиқ-овқат ва тамаки, энергетика, ёғочсозлик, тўқимачилик, металлсозлик, кимё ва ёғ-мой, нефть қазиб олиш ва уни қайта ишлаш, тайёр қисмлардан автомобиль йиғиш, қурилиш материаллари, каучукни қайта ишловчи ва пластмасса ишлаб чикарувчи, кончилик ва б. саноат корхоналари мавжуд. Четдан кенг истеъмол моллари келтиришни камайтириш ва экспорт қилиш мақсадида йирик ёғочсозлик, тўқимачилик, озиқ-овқат саноати корхоналари барпо этила бошлади. Асосий саноат марказлари: Абиджан, Бваке ва б.
Транспорти нинг асосий турлари — денгиз ва автомобиль транспорти. Денгиз юклари, асосан, хорижий компанияларнинг кемаларида ташилади. Т.й.нинг ўз. — 1314 км, жумладан, Абиджан — Уагадугу т.й.нинг ўз. — 625 км. Автомобиль йўллари ўз. — 55 минг км. Денгиз портлари: Абиджан, Сан-Педро. Абиджан ва Ямусукрода халқаро аэропортлар бор.
Мамлакат четга пахта, каучук, кофе, какао ва ундан тайёрланган маҳсулотлар, ёғоч, олмос, пальма ёғи, ананас, банан чиқаради. Четдан машина, асбоб-ускуна, нефть ва нефть маҳсулотлари, озиқ-овқат ва б. истеъмол маҳсулотлари, қора металлар прокати, ўғитлар келтиради. Савдо-сотиқдаги асосий мижозлари: Франция, Нидердандия, АКШ, Германия, Италия, Нигерия ва б. Туризм ривожланмокда. Пул бирлиги — африка франки.
Тиббий хизмат. Давлат соғлиқни сақлаш тизими мавжуд. Аҳолига тиббий хизматни касалхоналар, турли тиббиёт марказлари ва кўчма отрядлар кўрсатади. Врачлар Абиджан ун-тининг тиббиёт ф-тида ва чет элларда тайёрланади.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Мактабларнинг аксарияти давлат қарамоғида. Уларда ўқиш бепул. Католик миссиялар хусусий мактаблар очишган. Бошланғич ва ўрта мактаблар, техника лицейлари, турли коллежлар, пед. мактаблари бор. Ўқитувчилар пед. мактаблари ва олий мактабларда тайёрланади. Абиджанда ун-т (1958 й. да асос солинган), Ижтимоий фанлар маркази (1960 й.дан), Тропик ўрмончилик маркази (1962), Кофе ва какао тадқиқот ст-яси, Геофизика ст-яси, Океанография тадқиқот маркази, каучук, тропик тадқиқот, гигиена ва б. илмий тадқиқот ин-тлари, Миллий музей, Этн. музейи, Миллий кутубхона, ун-т кутубхонаси, Муниципал кутубхона ва б. мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Мамлакатда бир қанча газ. ва жур.лар нашр этилади. Асосийлари: «Алиф» (ислом муаммоларини акс эттирувчи ойлик газ.). «Вуа» («Йўл», француз тилидаги кундалик газ.), «Демократ» (француз тилидаги ҳафталик газ.), «Континан» («Қитъа», француз тилидаги кундалик умумафрика газ., 1980 й.дан), «Нотр тан» («Бизнинг вақт», француз тилидаги ҳафталик газ.), «Нувель оризон» («Янги уфқ», француз тилидаги ҳафтанома), «Фратернитематэн» («Қардошлик тонги», француз тилидаги кундалик газ., 1964 й.дан), «Эритаж» («Мерос», француз тилидаги ҳафтанома, 1994 й.дан), «Реформатер» («Ислоҳотчи», француз тилидаги ойлик жур., 1993 й.дан). К.-д’И. матбуот агентлиги (АИП) 1961 й.да, Ивуар радио ва телевидениеси 1963 й.да тузилган. К.-д’И. да радиоэшиттириш 1949 й.дан (француз ва 10 маҳаллий тилда), телекўрсатувлар 1963 й.дан олиб борилади.
Адабиёти. К.-д’И.даги анья, бауле, сенуфо ва б. халқларда халқ оғзаки ижоди қадимдан ривожланган. Айниқса, бауле халқининг фольклори ало-ҳида ажралиб туради. Гриот деб аталувчи бахшилар қўшиқ ва эртақларни айтиб юришади. Фольклор анъаналари асосида француз тилида ёзма адабиёт ривожланди. К.- д’И. адабиётининг шаклланишида фольклорчи, романнавис Бернар Дадьенинг хизмати катта. Унинг мустамлакачиликка қарши асарлари машҳур. Ёзувчи Аке Лоба (асли исми Абобо Бауле)нинг «Кокумбо — қора талаба» ва «Дарё устидаги найзалар» романлари, Ш. Ноканинг «Шамол шиддатли эди» романи, «Қуёш, қора нуқта» поэмаси, Сидиқи Дембеленинг «Боқибеғамлар» романи 20-а. 2-ярмига хос ижтимоий муаммоларни акс эттирди. Ж. М. Боньини, Морис Коне ва б.ларнинг шеърий тўпламлари нашр қилинди.
Меъморлиги. Мамлакатнинг жан., ўрмон қисми халқлари турар жойларни ёғочдан ва икки нишабли томини пальма шохлари б-н ёпиб, тўғри бурчакли қилиб қурадилар. Буале ва анья халқлари чўзиқ доирасимон уйлар атрофини бостирма б-н ўрайди. Шим.-ғарбда девори шох-шабба б-н тўқилиб, лой сувоқли ва конуссимон томи похол б-н ёпилган доирасимон уйлар кенг тарқалган. Мамлакат шарқида ясси томли тўғри бурчақли гувалак уйлар кўпроқучрайди. К.-д’И. марказидаги уйларнинг деворлари геометрик нақшлар, инсон ва ҳайвон тасвирлари б-н безалган. Мамлакат мустақилликка эришгач (1960), маҳаллий аҳоли учун 1—4 қаватли турар жой лойиҳалари ишлаб чиқилди. Кўп қаватли биноларнинг қуйи қисмида савдо маркази, меҳмонхона, ресторанлар жойлаштирилди. Абиджандаги Hyp ал-Ҳаёт маркази (меъмор А. Лаже, Ж. П. Люпи, Ж. Мас), алюминий б-н зийнатланган эҳромсимон маъмурий бино (меъмор Р. Оливьери, муҳандис Р. Моранди), Мандаги «Шалола» меқмонхонаси (меъмор М. Дюшарм, Ларра, Ж.-П. Мино) ва б. Са-сандра ва Асинидаги меҳмонхоналар томи поход б-н ёпилган қад. уйлар шаклида барпо этилди. Турли шаҳарларда маданият марказлари, тим бо-зорлар гўзал усулда қурилган. Қурилишда темир-бетон, шишадан фойдаланилади, биноларга маҳаллий ҳунармандлар безак беради.
Тасвирий санъати. Ҳайкалтарошлик К.-д’И. халқлари тасвирий санъатининг энг гўзал соҳасидир. Маросимларда ишлатиладиган ёғоч ниқоблар, одам гавдалари нозик дид ва маҳорат б-н ясалади, уларнинг шакли ё нафис ёки ваҳимали бўлади. Бўёқ ва нақшлар ниқобларнинг таъсирчанлигини оширади. Рўзғор буюмлари ва уй эшиклари ўймакорлик усулида ишланади. Олтин, мис, жездан зеб-зийнат асбоблари ясаш, қул тўқимачилиги, каштачилик, кулолчилик ривожланган, уйларнинг деворларига турли расм, гуллар, қуш ва ҳайвонларнинг суратини солиш одат бўлган.
Мусиқаси. К.-д’И. халқларининг баъзилари қад. Мусиқий анъаналарга эга. Чунончи, дан халқи бошлиқларида труба ва барабандан иборат катта оркестрлар бўлган. Данларнинг кўп қўшиқлари муайян маросим ва одатлар б-н боғланган. Mac, қабила бошлиғи шарафига зиа, жамоа ишлари вақтида котава деган қўшиқлар айтилган. Бауле халқида маъбудаларни шарафловчи ва аждодлар руҳини эслатувчи қўшиклар кенг тарқалган. Аёллар қўшиғи товушнинг жўшқин тебраниши б-н ажралиб туради. Малинке халқи гриотлари — жели қўшиқларининг шеърий матнлари ғоят мусиқийдир. Мустақиллик йилларида замонавий мусиқа ривожлана бошлади. Кўпгина ижодий жамоалар, жумладан, «Макакумани» фольклор гуруҳи (қабилалараро жамоа) катта иш қилаётир. Абиджандаги Миллий санъат ин-ти таркибида Миллий мусиқа ва рақс консерваторияси, Миллий мусиқа мактаби, Халқ санъати ва ҳунармандчилиги департаменти бор. Абиджан ун-ти, гуманитар тадқиқотлар маркази, Африка санъатини ўрганиш маркази халқ мусиқаси ва рақсини ўрганиш б-н шуғулланади.
Театри. Халқ ижодиёти намуналарини ижро этувчи гриотларнинг хаттиҳаракатларида актёрлик нишоналари бор эди. Замонавий театр Дакарда 20-а.нинг 30-й.ларида вужудга келди, ҳаваскорлик тўгараклари тузила бошлади. 1933 й. да Б. Дадье «Шаҳарлар» деб аталган биринчи пьесани ёзди. 1938 й.да Маҳаллий театр ташқил этилди. Унда саҳналаштирилган Ф. Ж. Амоннинг «Буссатье ёки қора фолбин сири», «Пинҳона тўй» пьесаларида турмуш сарқитлари, Г. Коффининг «Бизнинг хотинлар», «Менинг эрим», «Қайтиш қўшиғи» ҳажвий пьесалари мустамлакачилик зулмини фош қилди. 2-жаҳон урушидан кейин «Гезабо», «Икаре» театр жамиятлари жамоалари, Абиджан ун-тининг «Ниқоблар ва рўдаполар» труппаси маҳаллий драматурглардан М. Берте, Э. Дервен, А. Коффи асарларини анъанавий Африка театри руҳида саҳналаштирдилар. 1967 й.да Миллий санъат ин-ти ҳузурида ярим профессионал труппа иш бошлади. Б. Дадьенинг «Тоғо-Ньини жаноблари», Г. Ойоно-Мбианинг «Уч ошиқ, бир қайлиқ», Г. Гонинг «Туссио» асарлари унинг энг яхши спектакллари бўлди. «Там-там. Овоз ва бадан» спектакли анъанавий Африка театрининг изланишларини акс эттирди.
Киноси. К.-д’И. кино санъати мустақиллик йилларида ривожлана бошлади. Реж. Т. Бассорнинг «Ёлғизлик қумтепаларида» қисқа метражли лентаси биринчи фильм бўлди. Унинг «Пичоқ ушлаган аёл» фильмида африкаликларнинг ғарб тамаддуни б-н тўқнашуви кўрсатилган. «Мусофирлар учун концерт» фильми (реж. Д. Экаре) миллий кинога шуҳрат келтирди, унда пул ишлаш учун Европага борган африкаликларнинг оғир қисмати муаммоси кўтарилган. Миллий кинонинг асосчиларидан бири А. Дюпарк «Муна ёки рассомнинг орзуси», «Оила» фильмларида муҳим масалаларни ўртага ташлади. Кейинги йилларда ижод кила бошлаган ёш реж.лар «Муаззиннинг даъвати» (Э. Водио), «Кандай янгиликлар бор» (Г. М. Бала), «Желли» (К. Фадика), «Ажа Тио» (Ж. Л. Кула) каби қизиқарли фильмларни яратдилар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.