Kovak venalar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 462–463-b. — ziyouz.com
Kovak venalar — quruqda yaşovçi umurtqalilar katta qon aylaniş doirasining eng yirik tomirlari. Suvda va qurukda yaşovçilarda qonni yurakning venoz böşliğiga, sudralib yuruvçilar, quşlar va sut emizuvçilarda yurakning bevosita öng bölmaçasiga olib kelib quyadi. Odamning tomirlar sistemasida yurakning çap qrrinçasidan boşlangan aorta tarmoqlari mayda kapillyarlar bölib, kislorodga boy qonni organizmga tarqatadi. Venalar esa kapillyardan yiğilib, yiriklaşib yuqori va pastki K.v. bölib, öng bölmaçaga quyiladi. Yuqori va pastki K. v. farq qilinadi. Yuqori K. v. yirik, ammo kalta bölib, köks oraliğida öng va çap tomonlardagi yelkaboş va qöl venalarining qöşilişidan vujudga kelgan. U boş, böyin, yelka kamari (öng va çap tomon), qöl, kökrak böşliği devorlari, orqa miya va uning qobiqlari (qisman), köks oraliğidagi a'zolardan qon yiğadi. Pastki K.v. eng yirik tomir bölib, IV, V bel umurtqalari röparasidagi öng va çap yonboş venalarining qöşilişidan hosil böladi. Vena yuqoriga kötarilib yölda bel, çanoq, oyoq venalari, jigardan çiqqan qopqa vena va qorin böşliğidagi a'zolar venalarini qabul qiladi. Qopqa vena diafragmadan ötib yurakning öng bölmaçasiga quyiladi. U çanoq sohasidagi a'zolar va devorlaridan, şuningdek, qorin böşliğidagi a'zolar (jigar, buyrak, buyrak usti bezi) va devorlaridan diafragma, jinsiy bezlar, orqa miya va qisman miya qobiqlaridan hamda oyoqdagi venoz çiğallardan qon yiğadi. Yuqori va pastki qopqa venalar qorin devorining orqa va oldingi bölagidagi vena tomirlari b-n keng qöşilgan. Bu yuqori pastki kovak tomirlarda qon dimlanib qolganda vena qoni qöşilmalar orqali yönalişiga imkon beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОВАК ВЕНАЛАР — қуруқда яшовчи умуртқалилар катта қон айланиш доирасининг энг йирик томирлари. Сувда ва қурукда яшовчиларда қонни юракнинг веноз бўшлиғига, судралиб юрувчилар, қушлар ва сут эмизувчиларда юракнинг бевосита ўнг бўлмачасига олиб келиб қуяди. Одамнинг томирлар системасида юракнинг чап қрринчасидан бошланган аорта тармоқлари майда капиллярлар бўлиб, кислородга бой қонни организмга тарқатади. Веналар эса капиллярдан йиғилиб, йириклашиб юқори ва пастки К.в. бўлиб, ўнг бўлмачага қуйилади. Юқори ва пастки К. в. фарқ қилинади. Юқори К. в. йирик, аммо калта бўлиб, кўкс оралиғида ўнг ва чап томонлардаги елкабош ва қўл веналарининг қўшилишидан вужудга келган. У бош, бўйин, елка камари (ўнг ва чап томон), қўл, кўкрак бўшлиғи деворлари, орқа мия ва унинг қобиқлари (қисман), кўкс оралиғидаги аъзолардан қон йиғади. Пастки К.в. энг йирик томир бўлиб, IV, V бел умуртқалари рўпарасидаги ўнг ва чап ёнбош веналарининг қўшилишидан ҳосил бўлади. Вена юқорига кўтарилиб йўлда бел, чаноқ, оёқ веналари, жигардан чиққан қопқа вена ва қорин бўшлиғидаги аъзолар веналарини қабул қилади. Қопқа вена диафрагмадан ўтиб юракнинг ўнг бўлмачасига қуйилади. У чаноқ соҳасидаги аъзолар ва деворларидан, шунингдек, қорин бўшлиғидаги аъзолар (жигар, буйрак, буйрак усти бези) ва деворларидан диафрагма, жинсий безлар, орқа мия ва қисман мия қобиқларидан ҳамда оёқдаги веноз чиғаллардан қон йиғади. Юқори ва пастки қопқа веналар қорин деворининг орқа ва олдинги бўлагидаги вена томирлари б-н кенг қўшилган. Бу юқори пастки ковак томирларда қон димланиб қолганда вена қони қўшилмалар орқали йўналишига имкон беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.