Közgu
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 834–835-b. — ziyouz.com
Közgu — yoruğlikni tekis qaytaruvçi yupqa (alyuminiy, kumuş va b.) kat-lam b-n qoplangan silliq sirtli şişa yoki metall jism. Sirtidagi notekisliklar bir neça mikrondan oşmaydigan darajada silliqlangan böladi. K.larni tayyorlaşda tölqinlarning qaytariş koeffiiiyenti yuqori bölişiga erişiş uçun silliqlangan sirt qalinligi 0,1+ 0,3 mmk bölgan yupqa metall (Ag, A1 va b.) qatlam b-n qoplanadi. Silliq alyuminiy sirti ultrabinafşa, infraqizil va közga körinadigan nurlar spektri sohasida, silliq kumuş sirti infraqizil va közga körinadigan nurlar spektri sohasida, silliq oltin sirti esa infraqizil nurlar spektri sohasida katta nur qaytariş koeffitsiyentiga ega. Qad. Şarqda jez davrida ham K. işlatilgan. Bu vaqtda K. jezdan, keyinçalik temir, kumuş, simobdan va, nihoyat, mil. 1-a.dan boşlab Italiyada şişadan yasalgan. Yunon olimi Yevklid (mil. av. 5-a.) yassi va sferik K. b-n nurlarni bir nuqtaga yiğiş mumkinligini körsatgan. Abu Rayhon Beruniy va Abu Ali ibn Sino K. optikasi b-n taniş bölişgan. Ibn Sino «Donişnoma» asarida sferik közgular b-n yoruğlikni bir nuqtaga yiğişni isbotlagan.
Şakliga köra, K.lar yassi va sferik xillarga bölinadi. Yassi K. buyumning mavhum tasvirini (ölçami özgarmagan holda) beradi. Sferik K. buyum tasvirini kattalaştiriş (yoki kiçiklaştiriş) hamda nurlarni töplaş uçun işlatiladi (mas, konsentrator, projektor, reflektor, avtomaşinalar va h.k.da). Sferik K. yaxşi işlov berib silliklangan şar sirtining bir qismidir. Yoruğlik nuri sferik sirtning içki yoki taşqi sirtidan qaytişiga köra, sferik K.lar mos ravişda botiq yoki qanariq K.lar böladi. Şar sirtining markazi S K.ning optik markazi, şar segmentining uçi O esa K.ning qutbi deyiladi. K.ning optik markazi Sdan ötadigan har qanday nur K.ning optik ö q i , sfera markazi S dan va K. qutbi O dan ötadigan SO optik öq K.ning boş optik öqi deyiladi. Faqatboş optik öq yaqinida va optik öqqa kiçik burçak ostida kelayotgan nurlar markaziy nurlar yoki paraksial nurlar deb ataladi.
Yoruğlik çiqaruvçi nuqta S dan K. gaça bölgan oraliq OS=d, şu nuqta tasviri S dan K.gaça bölgan OU=/oraliq va sferik K. radiusi OC=R quyidagi formula orqali özaro boğlangan:
Agar d—>°° bölsa, u holda / = u böladi, biroq d-**> bölganda K.ga tuşayotgan nurlar optik öqqa parallel, binobarin, bu nurlar K. dan qaytgandan
keyin bu öqni qutbdan u masofadagi nuqtada kesib ötadi. Bu nuqga K.ning foku s i Ğ deyiladi. K.ning qutbidan fokusigaça bölgan masofa K.ning fokus masofasi deyiladi. K.ning fokusi orqali ötgan va optik öqqa perpendikulyar bölgan tekislik K.ning fokal tekisligi deyiladi.
Fokus masofa ham fokus singari Ğ harfi b-n belgilanadi. Şunday qilib, sferik K.ning fokus masofasi Ğ K. sferasi radiusining yarmiga teng. U vaktda K.ning fokus masofasi tuşunçasidan foydalanib formula (1) ni quyidagiça yoziş mumkin:
T ~ T
Qavariq K. bölgan holda, optik öqqa parallel nurlar qaytgandan keyin soçiladi, bu nurlarning davomi K.ning orqa tomonida optik öqni bir nuqtada kesib ötadi. Bu nuqta K. ning mavhum fokusi deyiladi.
Yuqoridagi formula sferik K. formulasi deb yuritiladi. Sferik K. formulasi tasvir va K.ning fokusi haqiqiy bölgan hol uçun keltirib çiqariladi. Agar tasvir mavhum bölsa had, K. fokusi mavhum bölsa u had oldilariga minus işorasi qöyiladi. D = ug = kattalik K.ning optik kuçi deb ataladi va fokus masofa metr (m) hisobida ölçanganda, optik kuç dioptriya (dntp) degan birlik b-n ifodalanadi:
[D] = ^ = -L = 1dptr.
Optik asboblarda, köpinça, K. linzali sistemalardan foydalaniladi. Lazerlarda K. optik rezonator elementidir. K. texnikaning köpgina soqalari (mas, geliotexnika, kinotexnika, maşinasozlik va h.k.) da qöllaniladi. Geliokonsentratorlar, gelioqurilmalar, şuningdek, metallarni zonali eritiş qurilmalarida K. yordami b-n nur (energiya) töplanadi. Turli tuzilişga ega bölgan şakldagi K.lar köz kasalliklari klinikalarida, stomatologiya, xirurgiya, ginekologiya va meditsinaning b. sohalarida işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎЗГУ — ёруғликни текис қайтарувчи юпқа (алюминий, кумуш ва б.) кат-лам б-н қопланган силлиқ сиртли шиша ёки металл жисм. Сиртидаги нотекисликлар бир неча микрондан ошмайдиган даражада силлиқланган бўлади. К.ларни тайёрлашда тўлқинларнинг қайтариш коэффиииенти юқори бўлишига эришиш учун силлиқланган сирт қалинлиги 0,1+ 0,3 ммк бўлган юпқа металл (Ag, A1 ва б.) қатлам б-н қопланади. Силлиқ алюминий сирти ультрабинафша, инфрақизил ва кўзга кўринадиган нурлар спектри соҳасида, силлиқ кумуш сирти инфрақизил ва кўзга кўринадиган нурлар спектри соҳасида, силлиқ олтин сирти эса инфрақизил нурлар спектри соҳасида катта нур қайтариш коэффициентига эга. Қад. Шарқда жез даврида ҳам К. ишлатилган. Бу вақтда К. жездан, кейинчалик темир, кумуш, симобдан ва, ниҳоят, мил. 1-а.дан бошлаб Италияда шишадан ясалган. Юнон олими Евклид (мил. ав. 5-а.) ясси ва сферик К. б-н нурларни бир нуқтага йиғиш мумкинлигини кўрсатган. Абу Райҳон Беруний ва Абу Али ибн Сино К. оптикаси б-н таниш бўлишган. Ибн Сино «Донишнома» асарида сферик кўзгулар б-н ёруғликни бир нуқтага йиғишни исботлаган.
Шаклига кўра, К.лар ясси ва сферик хилларга бўлинади. Ясси К. буюмнинг мавҳум тасвирини (ўлчами ўзгармаган ҳолда) беради. Сферик К. буюм тасвирини катталаштириш (ёки кичиклаштириш) ҳамда нурларни тўплаш учун ишлатилади (мас, концентратор, прожектор, рефлектор, автомашиналар ва ҳ.к.да). Сферик К. яхши ишлов бериб силликланган шар сиртининг бир қисмидир. Ёруғлик нури сферик сиртнинг ички ёки ташқи сиртидан қайтишига кўра, сферик К.лар мос равишда ботиқ ёки қанариқ К.лар бўлади. Шар сиртининг маркази С К.нинг оптик маркази, шар сегментининг учи О эса К.нинг қутби дейилади. К.нинг оптик маркази Сдан ўтадиган ҳар қандай нур К.нинг оптик ў қ и , сфера маркази С дан ва К. қутби О дан ўтадиган СО оптик ўқ К.нинг бош оптик ўқи дейилади. Фақатбош оптик ўқ яқинида ва оптик ўққа кичик бурчак остида келаётган нурлар марказий нурлар ёки параксиал нурлар деб аталади.
Ёруғлик чиқарувчи нуқта S дан К. гача бўлган оралиқ OS=d, шу нуқта тасвири S дан К.гача бўлган ОУ=/оралиқ ва сферик К. радиуси OC=R қуйидаги формула орқали ўзаро боғланган:
Агар d—>°° бўлса, у ҳолда / = у бўлади, бироқ d-**> бўлганда К.га тушаётган нурлар оптик ўққа параллел, бинобарин, бу нурлар К. дан қайтгандан
кейин бу ўқни қутбдан у масофадаги нуқтада кесиб ўтади. Бу нуқга К.нинг фоку с и Ғ дейилади. К.нинг қутбидан фокусигача бўлган масофа К.нинг фокус масофаси дейилади. К.нинг фокуси орқали ўтган ва оптик ўққа перпендикуляр бўлган текислик К.нинг фокал текислиги дейилади.
Фокус масофа ҳам фокус сингари Ғ ҳарфи б-н белгиланади. Шундай қилиб, сферик К.нинг фокус масофаси Ғ К. сфераси радиусининг ярмига тенг. У вактда К.нинг фокус масофаси тушунчасидан фойдаланиб формула (1) ни қуйидагича ёзиш мумкин:
Т ~ Т
Қавариқ К. бўлган ҳолда, оптик ўққа параллел нурлар қайтгандан кейин сочилади, бу нурларнинг давоми К.нинг орқа томонида оптик ўқни бир нуқтада кесиб ўтади. Бу нуқта К. нинг мавҳум фокуси дейилади.
Юқоридаги формула сферик К. формуласи деб юритилади. Сферик К. формуласи тасвир ва К.нинг фокуси ҳақиқий бўлган ҳол учун келтириб чиқарилади. Агар тасвир мавҳум бўлса ҳад, К. фокуси мавҳум бўлса у ҳад олдиларига минус ишораси қўйилади. D = уг = катталик К.нинг оптик кучи деб аталади ва фокус масофа метр (м) ҳисобида ўлчанганда, оптик куч диоптрия (dntp) деган бирлик б-н ифодаланади:
[D] = ^ = -L = 1дптр.
Оптик асбобларда, кўпинча, К. линзали системалардан фойдаланилади. Лазерларда К. оптик резонатор элементидир. К. техниканинг кўпгина соқалари (мас, гелиотехника, кинотехника, машинасозлик ва ҳ.к.) да қўлланилади. Гелиоконцентраторлар, гелиоқурилмалар, шунингдек, металларни зонали эритиш қурилмаларида К. ёрдами б-н нур (энергия) тўпланади. Турли тузилишга эга бўлган шаклдаги К.лар кўз касалликлари клиникаларида, стоматология, хирургия, гинекология ва медицинанинг б. соҳаларида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.