Közoynak
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 835–836-b. — ziyouz.com
Közoynak — közning köriş qobiliyatidagi nuqsonlarni tuzatiş, uni mexaniq şikastlanişdan, yoruğlik, çang va b.dan himoya qiliş uçun qöllaniladigan oddiy optik asbob. Birinçi K. 13-a.da niderdandlarda işlatilgan. K. linza (oynak) va gardişdan iborat. Boş fokusining holatiga qarab oynak yoki linza yiğuvçi (qanariq) va soçuvçi (botiq) xillarga bölinadi. K.da işlatiladigan linzalar sferik sirtining botiklik yoki qavariqlik darajasi (egrilik radiusi) turliça böladi; sirtning egrilik radiusi katta bölsa, linzaning nur sindiriş kuçi — optik kuçi katta böladi. Optik kuçi kiçik yiğuvçi oynak uzoqdan körişda, optik kuçi katta soçuvçi oynak esa yaqindan körişda qöllanadi. Optik kuçi katta bölgan közni tuzatiş uçun manfiy optik linza (botiq), optik kuçi kiçik bölgan közni tuzatiş uçun musbat optik linza (qavariq) tavsiya qilinadi. Bundan taşqari, K. linzalarining sferik va silindrik xillari ham bor. Sferik K.da nur sindiriş kuçi barça yönalişlarda bir xil, silindrik K. da esa turli yönalişlarda turliça, (silindrik linzalar ham qanariq va botiq) böladi; astigmatizmga çalingan közning optik nuqsonini yöqotişda silindrik, sferik-silindrik K. qöllanadi. Linzaning nur sindiriş kuçi (optik kuçi) dioptriyalarda ölçanadi. Köriş quvvati keskin pasayganda teleskopik K. (buyumning közning tör pardasida hosil böladigan tasvirini yaxşilaş uçun 2—3 juft linzadan iborat K.) dan foydalaniladi. Köz ğilay bölganda prizmatik K. taqiş tavsiya etiladi. Himoya K. har xil maqsadda, mas, közni uta ravşan yoruğlikdan (payvandlaşda), uni mexaniq şikastlanişdan, quyoş nuri va b. ta'siridan, çang, gaz va h.k. dan himoya qilişda, şuningdek, suvda suzişda taqiladi.
K. gardişi oynaklarning közga nisbatan töğri joylaşuviga yordam beradi. Gardiş tanlanganda kanşar balandligi, oynaklar b-n qoraçiqlarning markazlari örtasidagi masofa hisobga olinadi. Köz optik nuqsonsiz (soğ), ya'ni qoraçiğining oldi va orqa fokuslari orasidagi masofa teng (23 mm ga yaqin) bölsa, ravşan köradi. Buyumdan keluvçi nurlar fokusi közning tör pardasiga tuşea, köz buyumni aniq köradi. Nurning fokusi tur parda oldiga (yaqindan köriş) yoki uning orqasiga (uzoqdan kuriş) tuşişi mumkin. Har ikkala holda buyum tasviri tur pardada aniq hosil bölmaydi, köz ötkirligi kamaygan hisoblanadi. Bu nuqson K. b-n tuzatiladi (korreksiyalanadi). K. b-n közni korreksiyalaş uçun vraç-okulist maxsus asbob yordamida linzalar tanlaydi. Bunda vraç közning öziga xos optik nuqsonlarini, kişining yoşini, kasbini va b. şaxsiy xususiyatlarini hisobga oladi. Vraç maslahatisiz boşqalarning K.idan foydalaniş mumkin emas.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎЗОЙНАК — кўзнинг кўриш қобилиятидаги нуқсонларни тузатиш, уни механиқ шикастланишдан, ёруғлик, чанг ва б.дан ҳимоя қилиш учун қўлланиладиган оддий оптик асбоб. Биринчи К. 13-а.да нидердандларда ишлатилган. К. линза (ойнак) ва гардишдан иборат. Бош фокусининг ҳолатига қараб ойнак ёки линза йиғувчи (қанариқ) ва сочувчи (ботиқ) хилларга бўлинади. К.да ишлатиладиган линзалар сферик сиртининг ботиклик ёки қавариқлик даражаси (эгрилик радиуси) турлича бўлади; сиртнинг эгрилик радиуси катта бўлса, линзанинг нур синдириш кучи — оптик кучи катта бўлади. Оптик кучи кичик йиғувчи ойнак узоқдан кўришда, оптик кучи катта сочувчи ойнак эса яқиндан кўришда қўлланади. Оптик кучи катта бўлган кўзни тузатиш учун манфий оптик линза (ботиқ), оптик кучи кичик бўлган кўзни тузатиш учун мусбат оптик линза (қавариқ) тавсия қилинади. Бундан ташқари, К. линзаларининг сферик ва цилиндрик хиллари ҳам бор. Сферик К.да нур синдириш кучи барча йўналишларда бир хил, цилиндрик К. да эса турли йўналишларда турлича, (цилиндрик линзалар ҳам қанариқ ва ботиқ) бўлади; астигматизмга чалинган кўзнинг оптик нуқсонини йўқотишда цилиндрик, сферик-цилиндрик К. қўлланади. Линзанинг нур синдириш кучи (оптик кучи) диоптрияларда ўлчанади. Кўриш қуввати кескин пасайганда телескопик К. (буюмнинг кўзнинг тўр пардасида ҳосил бўладиган тасвирини яхшилаш учун 2—3 жуфт линзадан иборат К.) дан фойдаланилади. Кўз ғилай бўлганда призматик К. тақиш тавсия этилади. Ҳимоя К. ҳар хил мақсадда, мас, кўзни ута равшан ёруғликдан (пайвандлашда), уни механиқ шикастланишдан, қуёш нури ва б. таъсиридан, чанг, газ ва ҳ.к. дан ҳимоя қилишда, шунингдек, сувда сузишда тақилади.
К. гардиши ойнакларнинг кўзга нисбатан тўғри жойлашувига ёрдам беради. Гардиш танланганда каншар баландлиги, ойнаклар б-н қорачиқларнинг марказлари ўртасидаги масофа ҳисобга олинади. Кўз оптик нуқсонсиз (соғ), яъни қорачиғининг олди ва орқа фокуслари орасидаги масофа тенг (23 мм га яқин) бўлса, равшан кўради. Буюмдан келувчи нурлар фокуси кўзнинг тўр пардасига тушеа, кўз буюмни аниқ кўради. Нурнинг фокуси тур парда олдига (яқиндан кўриш) ёки унинг орқасига (узоқдан куриш) тушиши мумкин. Ҳар иккала ҳолда буюм тасвири тур пардада аниқ ҳосил бўлмайди, кўз ўткирлиги камайган ҳисобланади. Бу нуқсон К. б-н тузатилади (коррекцияланади). К. б-н кўзни коррекциялаш учун врач-окулист махсус асбоб ёрдамида линзалар танлайди. Бунда врач кўзнинг ўзига хос оптик нуқсонларини, кишининг ёшини, касбини ва б. шахсий хусусиятларини ҳисобга олади. Врач маслаҳатисиз бошқаларнинг К.идан фойдаланиш мумкин эмас.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.