Krebs halqasi

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 693–694-b. — ziyouz.com

Krebs halqasi KREBS HALQASI, trikarbon kislotalar halqasi, sitrat kislota halqasi — di- va trikarbon kislotalarning oksidlanişi b-n boğliq bölgan fermentativ reaksiyalarning halqali ketma-ketligi. Uglevodlar, yoğlar va oqsil (aminokislota)lar oksidativ (CO2 va H2O gaça) parçalanişining umumiy oxirgi bosqiçi. 1930-y.larda Sent-Dyerdi dikarbon kislotalardan suksivat, fumarat, malat va oksaloatsetat vafas oliş jarayonini bir neça baranar tezlatişini, ya'ni katalitik ta'sir qiliş xususiyatiga ega ekanligini körsatib berdi. Keyinçaliku K.h.ning eng muhim reaksiyasi qisoblangan oksaloatsetat va piruvat kislotadan sitrat kislota hosil bölişini aniqladi.

K.h. hayvon, ösimlik va mikroorganizmlar hujayrasida keng tarqalgan kislorodli vafas oliş jarayonining asosiy bosqiçi hisoblanadi. K.h. reaksiyalari (10—12 ta) mitoxondriyalarda keçadi. Halqa sitrat kislotani hosil qiliş b-n boşlanib, oksaloatsetat kislotasi hosil bölişi b-n tugallanadi. Bunda 2 mol. CO2 ajraladi va bir qator degidrogevaza fermentlarining kofermentlari (q. Kofermentlar) qaytariladi (4 mol. VADN2 va 1 mol. FADN2). K.h. reaksiyalarida dikarbon kislotalardan ketoğlutarat, suksivat, fumarat, malat, oksaloatsetat va trikarbon kislotalardan sitrat, sisakonit, izotsitrat, oksalosuksivatlar iştirok etadi. K.h- reaksiyalarida qatnaşadigan substratlarga atsetat kislotani ham kiritiş mumkin, bu kislota yoğ kislotalarning faol parçalanişi va uglevodlardan vujudga kelgan piruvatning dekarboksillanişi natijasida hosil böladi. Piruvat kislota töliq oksidlanganda 15 molekula, glyukoza molekulasi xuddi şunday parçalanganda 38 molekula energiyaga boy ATF sintezlanadi.

K.h.ning oraliq mahsulotlari moddalar almaşinuvyning turli xil reaksiyalarida iştirok etiş uçun halqadan ajralib çiqişi mumkin. Mac, glyukoneogenez (oksaloatsetat), porfirinlar sintezi (suksivat), yoğ kislotalar sintezi (atsetat) ana şu tariqa sodir böladi. K.h.dan ajralib çiqadigan CO2 karboksillaniş reaksiyalari uçun asosiy manba hisoblanadi. Moyli ösimliklarda va ayrim mikroorganizmlarda K.h. qisman özgargan holda namoyon böladi va u glioksilat halqasi deb ataladi.

Q.: Kofermentlar

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КРЕБС ҲАЛҚАСИ, трикарбон кислоталар ҳалқаси, цитрат кислота ҳалқаси — ди- ва трикарбон кислоталарнинг оксидланиши б-н боғлиқ бўлган ферментатив реакцияларнинг ҳалқали кетма-кетлиги. Углеводлар, ёғлар ва оқсил (аминокислота)лар оксидатив (СО2 ва Н2О гача) парчаланишининг умумий охирги босқичи. 1930-й.ларда Сент-Дьерди дикарбон кислоталардан сукциват, фумарат, малат ва оксалоацетат вафас олиш жараёнини бир неча баранар тезлатишини, яъни каталитик таъсир қилиш хусусиятига эга эканлигини кўрсатиб берди. Кейинчалику К.ҳ.нинг энг муҳим реакцияси қисобланган оксалоацетат ва пируват кислотадан цитрат кислота ҳосил бўлишини аниқлади.

К.ҳ. ҳайвон, ўсимлик ва микроорганизмлар ҳужайрасида кенг тарқалган кислородли вафас олиш жараёнининг асосий босқичи ҳисобланади. К.ҳ. реакциялари (10—12 та) митохондрияларда кечади. Ҳалқа цитрат кислотани ҳосил қилиш б-н бошланиб, оксалоацетат кислотаси ҳосил бўлиши б-н тугалланади. Бунда 2 мол. СО2 ажралади ва бир қатор дегидрогеваза ферментларининг коферментлари (қ. Коферментлар) қайтарилади (4 мол. ВАДН2 ва 1 мол. ФАДН2). К.ҳ. реакцияларида дикарбон кислоталардан кетоғлутарат, сукциват, фумарат, малат, оксалоацетат ва трикарбон кислоталардан цитрат, цисаконит, изоцитрат, оксалосукциватлар иштирок этади. К.ҳ- реакцияларида қатнашадиган субстратларга ацетат кислотани ҳам киритиш мумкин, бу кислота ёғ кислоталарнинг фаол парчаланиши ва углеводлардан вужудга келган пируватнинг декарбоксилланиши натижасида ҳосил бўлади. Пируват кислота тўлиқ оксидланганда 15 молекула, глюкоза молекуласи худди шундай парчаланганда 38 молекула энергияга бой АТФ синтезланади.

К.ҳ.нинг оралиқ маҳсулотлари моддалар алмашинувйнинг турли хил реакцияларида иштирок этиш учун ҳалқадан ажралиб чиқиши мумкин. Mac, глюконеогенез (оксалоацетат), порфиринлар синтези (сукциват), ёғ кислоталар синтези (ацетат) ана шу тариқа содир бўлади. К.ҳ.дан ажралиб чиқадиган СО2 карбоксилланиш реакциялари учун асосий манба ҳисобланади. Мойли ўсимликларда ва айрим микроорганизмларда К.ҳ. қисман ўзгарган ҳолда намоён бўлади ва у глиоксилат ҳалқаси деб аталади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.