Kreml

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 698–699-b. — ziyouz.com

Kreml KREML, Moskva kremli — RF ning poytaxti Moskva ş.ning eng qad. qismi, qal'asi. Moskva daryosining çap qirğoğida, Neglinvaya daryosi unga quyiladigan joydagi Borovitsk tepaligida kiçik bir istehkom sifatida yuzaga kelgan (11 — 12-a.lar, 1,5 ga atrofida). Bu istehkom-qal'a qadimda «gard» yoki «grad Moskva» deb atalgan, 14-a. dan K. nomini olgan. Bu yerda knyaz Yuriy Dolgorukiy buyruği b-n 1156 y. da qurilgan «şahar» — istehkom esa, avvalgi qal'a hududidan 5—6 barobar kengroq maydonni taşqil etgan va yoğoç devor b-n öralgan. Mögullar hujumi davrida (1237) K. vayron qilingan. K.ning keyingi taraqqiyoti knyazlikning, keyinçalik esa, markazlaşgan rus davlatining poytaxti bölgan Moskvaning rivoji b-n boğlanib ketgan. Devor va minoralari dubdan (1339— 40, mayd. 18 ga bölgan) va oq toşdan (1367, «oqtoşli Moskva» deb ham atalgan), keyinçalik ğiştdan qayta qurilgan (1485—95, mayd. 27,5 ga). Hoz. tarhi uçburçaksimon (maydoni taxm. 28 ga). Devorining öz. 2 km dan ortiq, qalinligi 3,5—6,5 m, bal. 5—19 m dir.

K. da rus me'morligining noyob yodgorligi saqlanadi: Uspensk s o b o ri (1475—79), B l a go ve ş ç ye ne k sobori (1484—89), Arxangelsk sobori (1505— 08), Granitovaya palata (1487—91). «Buyuk Ivan» qönğiroqxonasi (1505—08, 1600 y. qayta qurilgan). Terem saroyi (1635—36); Sevat binosi (1776— 87, klassitsizm uslubida qurilgan, korinf orderi tizimidagi kolonnadalar b-n bezatilgan), Katta Kreml saroyi (1839—49) va Qurol-aslaha (Orujeyvaya) palatasi (1844—51; hoz. muzey), Kreml majlislar saroyi (1959—61) va b. Kreml devorlarida 20 minora bor. Bölardan 6 tasi darvozali. Spassk (unga K. köranti örnatilgan). Nikolsk, Arsenal, Troitsk, Borovitsk, Vodovzvod (Sviblov), Beklemişev (Moskvoretsk) minoralari öziga xosdir. K. içida «Şoh zambaragi» (16-a., quyma metall) va «Şoh qönğiroği» (18-a.) qöyilgan.

K. Moskva knyazlari (14-a.) va şohlar (16-a. örtalaridan) qarorgohi, 18-a. boşlaridan imperatorlarning muvaqqat qarorgohi bölgan. 1918 y. martdan bu yerga Sovet hukumatining, 1991 y. dan esa Rossiya Federatsiyasi prezidentining qarorgohi joylaşgan.

K. da majmuaviy ta'mirlaş işlari olib borilgan (1970). K. va Qizil maydon Jahon merosi röyxatiga kiritilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КРЕМЛЬ, Москва кремли — РФ нинг пойтахти Москва ш.нинг энг қад. қисми, қалъаси. Москва дарёсининг чап қирғоғида, Неглинвая дарёси унга қуйиладиган жойдаги Боровицк тепалигида кичик бир истеҳком сифатида юзага келган (11 — 12-а.лар, 1,5 га атрофида). Бу истеҳком-қалъа қадимда «гард» ёки «град Москва» деб аталган, 14-а. дан К. номини олган. Бу ерда князь Юрий Долгорукий буйруғи б-н 1156 й. да қурилган «шаҳар» — истеҳком эса, аввалги қалъа ҳудудидан 5—6 баробар кенгроқ майдонни ташқил этган ва ёғоч девор б-н ўралган. Мўгуллар ҳужуми даврида (1237) К. вайрон қилинган. К.нинг кейинги тараққиёти князликнинг, кейинчалик эса, марказлашган рус давлатининг пойтахти бўлган Москванинг ривожи б-н боғланиб кетган. Девор ва миноралари дубдан (1339— 40, майд. 18 га бўлган) ва оқ тошдан (1367, «оқтошли Москва» деб ҳам аталган), кейинчалик ғиштдан қайта қурилган (1485—95, майд. 27,5 га). Ҳоз. тарҳи учбурчаксимон (майдони тахм. 28 га). Деворининг ўз. 2 км дан ортиқ, қалинлиги 3,5—6,5 м, бал. 5—19 м дир.

К. да рус меъморлигининг ноёб ёдгорлиги сақланади: Успенск с о б о ри (1475—79), Б л а го ве ш ч е не к собори (1484—89), Архангельск собори (1505— 08), Гранитовая палата (1487—91). «Буюк Иван» қўнғироқхонаси (1505—08, 1600 й. қайта қурилган). Терем саройи (1635—36); Севат биноси (1776— 87, классицизм услубида қурилган, коринф ордери тизимидаги колоннадалар б-н безатилган), Катта Кремль саройи (1839—49) ва Қурол-аслаҳа (Оружейвая) палатаси (1844—51; ҳоз. музей), Кремль мажлислар саройи (1959—61) ва б. Кремль деворларида 20 минора бор. Бўлардан 6 таси дарвозали. Спасск (унга К. кўранти ўрнатилган). Никольск, Арсеналь, Троицк, Боровицк, Водовзвод (Свиблов), Беклемишев (Москворецк) миноралари ўзига хосдир. К. ичида «Шоҳ замбараги» (16-а., қуйма металл) ва «Шоҳ қўнғироғи» (18-а.) қўйилган.

К. Москва князлари (14-а.) ва шоҳлар (16-а. ўрталаридан) қароргоҳи, 18-а. бошларидан императорларнинг муваққат қароргоҳи бўлган. 1918 й. мартдан бу ерга Совет ҳукуматининг, 1991 й. дан эса Россия Федерацияси президентининг қароргоҳи жойлашган.

К. да мажмуавий таъмирлаш ишлари олиб борилган (1970). К. ва Қизил майдон Жаҳон мероси рўйхатига киритилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.