Kremniy
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 699–700-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 75%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Kremniy (Silicium), Si — Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element, tartib raqami 14, at. m. 28,0855. Uçta barqaror izotopi bor: 28Si (92,27%), MSi (4,68%) va 30Si (3,05%). K. kisloroddan söng tabiatda eng köp tarqalgan element. Yer pöstining massasi jihatidan 27,6% ini taşqil etadi. Tabiatda birikmalar [köpinça kremniy (1U)-oksid SiO2” qumtuproq va silikatlar] qolida böladi. K. SiO2 holida ösimlik va xayvon töqimalarida ham uçraydi. Sof K.ni ilk bor 1911 y. fransuz kimyogari J. L. Gey-Lyussak va L. J. Tevarlar ajratib olişgan . K. — kulrang, kumuşdek yal-tiroq modda. Amorf va kristall holda böladi. Kristall holdagi K.ning suyuqlaniş t-rasi 1423° (suyuqlanganda hajmi 9% ga kamayadi), qayvaş t-rasi 3249° , ziçligi 3,33 g/sm3- Poling böyiça elektromanfiyligi 1,8, at. radiusi 0,133, ion radiusi (qavslarda koordinatsion sonlar keltirilgan) 0,040 nm (4), 0,054 nm (6), diamagnetik. Oddiy şaroitda K. mört modda, 8000» dan yuqorida plastik holatga ötadi. Kimyoviy birikmalarda, asosan, tört valentli, inert, qizdirilsa faolroq holatga ötadi. Odatdagi t-rada faqat ftor b-n birikadi. Yuzasida himoya pardasi (oksid parda) hosil bölişi sababli K. yuqori haroratda ham barqaror böladi.
K. 400° dan yuqorida kislorod ta'sirida SiO2 gaça oksidlanadi. Kislotalar ta'siriga çidamli, faqat nitrat va ftorid kislotalar aralaşmasi b-n reaksiyaga kirişadi. K. işqorlar b-n reaksiyaga kirişib, vodorodni ajratib çiqaradi va silikatlar hosil qiladi:
Si+2NaOH+H2O=Na2SiO3+2H2T.
300—500° da galogenlar b-n birikib galogenidlar (SiX4 yoki SinX2n+2), 600° da oltingugurt buğlari ta'sirida disulfid (SjS2)hh beradi, 600° dan yuqorida u monosulfid (SiS)ra aylanadi. K. yuqori t-rada köpgina metallar b-n birikib, silitsidlar hosil qiladi. Amorf holdagi K. köp miqdordagi turli gazlarni eritiş xossasiga ega. Mac, K. vodorod b-n qattik, eritma (47 at.% H2) beradi. SiO2 K. ning eng oddiy va barkaror birikmasidir. Amorf holdagi SiO2 silikat kislota hosil qiladi.
Sanoatda texnik K. 1800° da qumtuproqni koks b-n, uta sof holdagi K. esa kremniy tetraxloridni 1200—1300° da öta sof qoddagi vodorod yordamida qaytarib olinadi. Ozroq miqdordagi K.ni Na2SiF6 yoki K^Ğ^eritmalarini elektroliz qiliş usuli b-n oliş mumkin. K. — elektronikada asosiy yarimötkazgiç metallaridan biri. Uning asosida tayyorlangan asboblar 200° t-ragaça çidaydi. K. intefal sxemalar, diodlar, tranzistorlar, quyoş batareyalari, fotopriyomniklar, yadro fizikasida dedektorlar va turli linzalar tayyorlaşda işlatiladi. K. va uning birikmalari kremniyorganik hosilalar, silitsidlar olişda qöllaniladi. K.— biogen element. U inson, hayvon, ösimlik va mikroorganizmlarning normal ösişi va rivojlanişi uçun zarur. Odam organizmida K. yetişmasa, uning közi oğriydi, tiş emali yemiriladi, tirnoq yupqalaşib, sinuvçan böladi, teri, soç özgaradi.
Rustam Marupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КРЕМНИЙ (Silicium), Si — Менделеев даврий системасининг IV гуруҳига мансуб кимёвий элемент, тартиб рақами 14, ат. м. 28,0855. Учта барқарор изотопи бор: 28Si (92,27%), MSi (4,68%) ва 30Si (3,05%). К. кислороддан сўнг табиатда энг кўп тарқалган элемент. Ер пўстининг массаси жиҳатидан 27,6% ини ташқил этади. Табиатда бирикмалар [кўпинча кремний (1У)-оксид SiO2” қумтупроқ ва силикатлар] қолида бўлади. К. SiO2 ҳолида ўсимлик ва хайвон тўқималарида ҳам учрайди. Соф К.ни илк бор 1911 й. француз кимёгари Ж. Л. Гей-Люссак ва Л. Ж. Теварлар ажратиб олишган . К. — кулранг, кумушдек ял-тироқ модда. Аморф ва кристалл ҳолда бўлади. Кристалл ҳолдаги К.нинг суюқланиш т-раси 1423° (суюқланганда ҳажми 9% га камаяди), қайваш т-раси 3249° , зичлиги 3,33 г/см3- Полинг бўйича электроманфийлиги 1,8, ат. радиуси 0,133, ион радиуси (қавсларда координацион сонлар келтирилган) 0,040 нм (4), 0,054 нм (6), диамагнетик. Оддий шароитда К. мўрт модда, 8000» дан юқорида пластик ҳолатга ўтади. Кимёвий бирикмаларда, асосан, тўрт валентли, инерт, қиздирилса фаолроқ ҳолатга ўтади. Одатдаги т-рада фақат фтор б-н бирикади. Юзасида ҳимоя пардаси (оксид парда) ҳосил бўлиши сабабли К. юқори ҳароратда ҳам барқарор бўлади.
К. 400° дан юқорида кислород таъсирида SiO2 гача оксидланади. Кислоталар таъсирига чидамли, фақат нитрат ва фторид кислоталар аралашмаси б-н реакцияга киришади. К. ишқорлар б-н реакцияга киришиб, водородни ажратиб чиқаради ва силикатлар ҳосил қилади:
Si+2NaOH+H2O=Na2SiO3+2H2T.
300—500° да галогенлар б-н бирикиб галогенидлар (SiX4 ёки SinX2n+2), 600° да олтингугурт буғлари таъсирида дисульфид (SjS2)hh беради, 600° дан юқорида у моносульфид (SiS)ra айланади. К. юқори т-рада кўпгина металлар б-н бирикиб, силицидлар ҳосил қилади. Аморф ҳолдаги К. кўп миқдордаги турли газларни эритиш хоссасига эга. Mac, К. водород б-н қаттик, эритма (47 ат.% Н2) беради. SiO2 К. нинг энг оддий ва баркарор бирикмасидир. Аморф ҳолдаги SiO2 силикат кислота ҳосил қилади.
Саноатда техник К. 1800° да қумтупроқни кокс б-н, ута соф ҳолдаги К. эса кремний тетрахлоридни 1200—1300° да ўта соф қоддаги водород ёрдамида қайтариб олинади. Озроқ миқдордаги К.ни Na2SiF6 ёки К^Ғ^эритмаларини электролиз қилиш усули б-н олиш мумкин. К. — электроникада асосий яримўтказгич металларидан бири. Унинг асосида тайёрланган асбоблар 200° т-рагача чидайди. К. интефал схемалар, диодлар, транзисторлар, қуёш батареялари, фотоприёмниклар, ядро физикасида дедекторлар ва турли линзалар тайёрлашда ишлатилади. К. ва унинг бирикмалари кремнийорганик ҳосилалар, силицидлар олишда қўлланилади. К.— биоген элемент. У инсон, ҳайвон, ўсимлик ва микроорганизмларнинг нормал ўсиши ва ривожланиши учун зарур. Одам организмида К. етишмаса, унинг кўзи оғрийди, тиш эмали емирилади, тирноқ юпқалашиб, синувчан бўлади, тери, соч ўзгаради.
Рустам Маьрупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.