Kremniyli jinslar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 701-b. — ziyouz.com
Kremniyli jinslar (silitsit lar) — tarkibida kremnezyom miqdori 50% va undan ortiq bölgan yotqiziklar. Mineral tarkibi böyiça opal-kristobalitli va xalsedon-kvarsli guruhlarga bölinadi. Birinçi guruhga trepel, opoka, geyzerit, kremniyli tuf, kremniyli konkretsiya (ğudda), radiolarit va spongolit, ikkinçisiga esa ftanit va yaşma kiradi. Geyzerit va kremniyli tuf issiq buloq (geyzer) suvlarida erigan kremniy oksidining çökişi tufayli, kremniyli konkretsiyalar esa diagenez jarayonida hosil böladi. Diatomitlar bir hujayrali diatomey suv ötlari, radiolyarit, spongolit, trepel va opokalar hayvon qoldikdarining töplanişidan, yaşma va ftanitlar esa birlamçi kremniyli jinslarning özgarişidan yuzaga keladi. Kremniyli jinslar muhim foydali qazilma hisoblanadi.
Zeb-ziynat buyumlari (yaşma) tayyorlaşda, moy va vino mahsulotlarini tozalaşda (opoka, trepel), sement i. ç.da va quriliş sanoatida keng qöllaniladi.
K. j. dunyo okeani çökindilari va materik platformalarida, asosan, Şim. va Jan. yarim şarlarning yuqori kengliklarida keng tarqalgan, şuning-dek, ular geosinklivallarda ham ança rivojlangan. Hoz. davrda dengiz suvlari kremnezyom b-n töliq töyinmagan va K. j.ning xemogen çökişi sodir bölmayapti, faqatgina organik K. j. tögatanmokda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КРЕМНИЙЛИ ЖИНСЛАР (силицит лар) — таркибида кремнезём миқдори 50% ва ундан ортиқ бўлган ётқизиклар. Минерал таркиби бўйича опал-кристобалитли ва халцедон-кварцли гуруҳларга бўлинади. Биринчи гуруҳга трепел, опока, гейзерит, кремнийли туф, кремнийли конкреция (ғудда), радиоларит ва спонголит, иккинчисига эса фтанит ва яшма киради. Гейзерит ва кремнийли туф иссиқ булоқ (гейзер) сувларида эриган кремний оксидининг чўкиши туфайли, кремнийли конкрециялар эса диагенез жараёнида ҳосил бўлади. Диатомитлар бир ҳужайрали диатомей сув ўтлари, радиолярит, спонголит, трепел ва опокалар ҳайвон қолдикдарининг тўпланишидан, яшма ва фтанитлар эса бирламчи кремнийли жинсларнинг ўзгаришидан юзага келади. Кремнийли жинслар муҳим фойдали қазилма ҳисобланади.
Зеб-зийнат буюмлари (яшма) тайёрлашда, мой ва вино маҳсулотларини тозалашда (опока, трепел), цемент и. ч.да ва қурилиш саноатида кенг қўлланилади.
К. ж. дунё океани чўкиндилари ва материк платформаларида, асосан, Шим. ва Жан. ярим шарларнинг юқори кенгликларида кенг тарқалган, шунинг-дек, улар геосинкливалларда ҳам анча ривожланган. Ҳоз. даврда денгиз сувлари кремнезём б-н тўлиқ тўйинмаган ва К. ж.нинг хемоген чўкиши содир бўлмаяпти, фақатгина органик К. ж. тўгатанмокда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.