Kremniyorganik birikmalar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 701–702-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 65%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Kremniyorganik birikmalar — molekulasida kremniy (Si—S) tutgan organik birikmalar. Goho tarkibida kremniy bölgan barça organik birikmalarni K. b. qatoriga qöşişadi. K. b. tarkibida bir yoki bir neçta kremniy atomlaridan iborat bölgan «monomer» va kremniyorganik polimerlarga bölinadi. Organogalogensilanlar RnSiX4 n (bu yerda — X — galogen, p=1+3) va RnSiHmX4 (n va t=1,2; t+p=2,3); alkoksisilanlar va aroksislanlar Si(OR)4, Rn Si(OR)4 m; organogidrosilanlar Rn SiH4 n; organoaminosilanlar Rn Si( NRj )4_n; organosilanollar RnSi(OH)4m; organoatsiklosilanlar RnSi(OCOR')4_ n (n=l+3); silatranlar va b.; tarkibida bir neça kremniy atomi bölgan birikmalar Si— O—Si organosiloksanlar, Si—N— Si boglari bölgan organosilazanlar; Si— S—Si boğlari bölgan silatianlar; Si— Si boğlanişi bölgan poliorganosilanlar va b. yaxşi örganilgan. Şuningdek, organik radikali tarkibida galogen, amino-, gidroksi-, alkoksi-, epoksiguruhi va b.; SiM, SiOM yoki SiRM (M— metall yoki metallmas atomi, mas, Li, Na, K, V, A1, Sn, Ti, P, Fe) guruhi bölgan kremniyorganik birikmalar deb nomlanadigan karbofunksioval K.b. ham katta guruhni taşqil etadi. Bundan taşqari, halqasida bir yoki bir neçta kremniy atomi tutgan geterotsiklik birikmalar (dimetilsilatsiklobutan, digidrofevantren yoki «oksafen» va b.) ham mavjud. Xalqaro nomenklaturaga binoan tarkibida bir atom kremniy bölgan K.b. silan (SiH4) ning hosilalari deb karaladi. K. b.ning aksarisi rangsiz suyuqliklar, ba'zilari [siklosiloksanlar (R2SiO3)] qattiq kristall moddalar. Odatda, K.b. termik barkaror moddalar, uglevodlar, xlorlangan uglevodlar, efirlar va b. organik erituvçilarda yaxşi eriydi; suv bilan ara-laşmaydi, oson gidrolizlanadi. Hosil bölgan organogidroksisilanlar molekulalararo kondensatsiyaga kirişib organosiloksanlar beradi, ajralib çiqqan yoki qöşilgan kislota ta'sirida polikondensatsiyalanib kremniyorganik polimerdarga aylanadi. Monomer K. b., asosan, kremniyorganik polimerdar olişda, mono- va di-funksioval K. b. kremniyorganik su-yukdiklar i.ç.da, difunksioval K. b. kremniyorganik kauçuklar i. ç.da, di-, tri-, tetra va polifunksioval K. b. smola va lok i.ç.da qöllaniladi. K. b. gidrofobizatorlar, antiadgezivlar, plastmassa sanoatida töldirgiçlar, mikroelektron qurilmalar maxsus keramika uçun krplamalar va b. i.ç.da ham işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КРЕМНИЙОРГАНИК БИРИКМАЛАР — молекуласида кремний (Si—С) тутган органик бирикмалар. Гоҳо таркибида кремний бўлган барча органик бирикмаларни К. б. қаторига қўшишади. К. б. таркибида бир ёки бир нечта кремний атомларидан иборат бўлган «мономер» ва кремнийорганик полимерларга бўлинади. Органогалогенсиланлар RnSiX4 n (бу ерда — X — галоген, п=1+3) ва RnSiHmX4 (n ва т=1,2; т+п=2,3); алкоксисиланлар ва ароксисланлар Si(OR)4, Rn Si(OR)4 m; органогидросиланлар Rn SiH4 n; органоаминосиланлар Rn Si( NRj )4_n; органосиланоллар RnSi(OH)4m; органоациклосиланлар RnSi(OCOR’)4_ n (n=l+3); силатранлар ва б.; таркибида бир неча кремний атоми бўлган бирикмалар Si— О—Si органосилоксанлар, Si—N— Si боглари бўлган органосилазанлар; Si— S—Si боғлари бўлган силатианлар; Si— Si боғланиши бўлган полиорганосиланлар ва б. яхши ўрганилган. Шунингдек, органик радикали таркибида галоген, амино-, гидрокси-, алкокси-, эпоксигуруҳи ва б.; SiM, SiOM ёки SiRM (M— металл ёки металлмас атоми, мас, Li, Na, К, В, А1, Sn, Ti, P, Fe) гуруҳи бўлган кремнийорганик бирикмалар деб номланадиган карбофункциовал К.б. ҳам катта гуруҳни ташқил этади. Бундан ташқари, ҳалқасида бир ёки бир нечта кремний атоми тутган гетероциклик бирикмалар (диметилсилациклобутан, дигидрофевантрен ёки «оксафен» ва б.) ҳам мавжуд. Халқаро номенклатурага биноан таркибида бир атом кремний бўлган К.б. силан (SiH4) нинг ҳосилалари деб каралади. К. б.нинг аксариси рангсиз суюқликлар, баъзилари [циклосилоксанлар (R2SiO3)] қаттиқ кристалл моддалар. Одатда, К.б. термик баркарор моддалар, углеводлар, хлорланган углеводлар, эфирлар ва б. органик эритувчиларда яхши эрийди; сув билан ара-лашмайди, осон гидролизланади. Ҳосил бўлган органогидроксисиланлар молекулалараро конденсацияга киришиб органосилоксанлар беради, ажралиб чиққан ёки қўшилган кислота таъсирида поликонденсацияланиб кремнийорганик полимердарга айланади. Мономер К. б., асосан, кремнийорганик полимердар олишда, моно- ва ди-функциовал К. б. кремнийорганик су-юкдиклар и.ч.да, дифункциовал К. б. кремнийорганик каучуклар и. ч.да, ди-, три-, тетра ва полифункциовал К. б. смола ва лок и.ч.да қўлланилади. К. б. гидрофобизаторлар, антиадгезивлар, пластмасса саноатида тўлдиргичлар, микроэлектрон қурилмалар махсус керамика учун крпламалар ва б. и.ч.да ҳам ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.