Kriminalistika

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 706–707-b. — ziyouz.com

Kriminalistika (lot. criminalis — jinoyatga doir) — sud dalillarini yiğiş, qayd qiliş, tadqiq etiş va ulardan foydalanişning maxsus usul va vositalari tizimini işlab çiquvçi fan. Mazkur usullar va vositalar jinoyatlarni foş qiliş, tekşiriş va oldini oliş uçun qöllaniladi. Bir qator holdarda esa bu usul va vositalardan fuqarolik işlarini sudda körib çiqişda foydalaniladi.

K. fan sifatida 19-a. oxiri — 20- a. boşida şakllandi. Bu fan jinoyatga oid sudlov işlarini yurgiziş, jinoyat huquqi, kriminologiya, mamuriy hukuk, şuningdek, sud tibbiyoti, sud psixiatriyasi va boşkalar b-n çambarças boğlangan. K.ning umumiy nazariyasi, K. texnikasi, K. taktikasi hamda alohida jinoyat turlarini tekşiriş va oldini oliş qabilar K. fanining eng muhim bölimlari hisoblanadi. K. texnikasi dalillarni töplaş, qayd qiliş va tadqiq etiş böyiça maxsus usullarni, ilmiy-texnik vositalar tizimini öz içiga oladi. K.ning mazkur qismiga sud ballistikasi, trasologiya, sud lingvistikasi, odorologiya (jinoyatlarni oçişda hiddan foydalaniş), daktiloskopiya, sudga oid suratga oliş va b. kiradi. Tabiiy va texnika fanlari yutuqlaridan, matematik va statistik metodlardan, hisoblaş maşinalari, gazli xromatoğrafiya, tele, radio, ovoz, tasvir, yozuv, kompyuter vositalari va b.dan keng foydalaniş K. texnikasini rivojlantiriş tamoyili hisoblanadi. Şu asosda yozuvni tekşiriş, «yuzqiyofani oğzaki çiziş», trasologiyada xilma-xil nusxalarni oliş va h.k.ning zamonaviy metodikasi şakllanadi. Krimivalistika texnikasi qidiruv va tergov faoliyatida texnik qurollar (maxsus apparatlar, jihozlar)dan ham foydalanişni közda tutadi. K. jinoyatlarni tekşiriş va ularni oldini oliş tajribasini umumlaştiriş, jinoyatçilar qöllaydigan usullarni örganiş, şuningdek, turli fan sohalarida erişilgan yutuqlardan foydalaniş asosida K. taktikasini — tezkor-qidiruv tadbirlar tizmini işlab çiqadi. K. texnikasi va taktikasi usullaridan jinoyatçini tanib olişda, tergov tajribalari, tintuv ötkazişda va b. tergov işlarida keng qöllaniladi. Jinoyatlarning muayyan turini (odam öldiriş, öğrilik, talon-toroj, poraxörlik va b.) tekşirişda işlatiladigan usullar, metodlar va vositalar yiğindisi jinoyatlarning ayrim turlarini tekşirişning metodikasini taşqil etadi. Bu metodikaga muvofiq jinoyatlarni tekşiriş va sudda körib çiqiş davomida tergov harakatlari, tezkor-qidiruv tadbirlarini ötkazişning izçilligi va öziga xos tomonlari aniqlanadi, K. texnikasi va taktikasi usullari hamda vositalari işlab çiqiladi.

Sud tergovi jarayonida, turli moddiy izlarni, aşyoviy dalillarni tekşirişda K. ekspertizasi muhim rol öyvaydi. U sud ekspertizasinpng turlaridan biri bölib, K. ma'lumotlariga asoslanadi. Bunda jinoiy va fuqaroviy işlarga oid aşyoviy dalillar va b. materiallar ekspertlar tomonidan tekşiriladi. Bu iş odam, hayvon, transport vositalari, turli asboblar, qurol-yaroğ va h.k.ning izlari, tasviriga yoki butun varsani ayrim bölaqlariga qarab identifikatsiyalaş (aniqlaş, qiyoslaş) maqsadida amalga oşiriladi.

Özbekistonda K. ekspertizasi ötgan asrning 40-y.laridan boşlab Adliya vazirligi huzuridagi i. t. laboratoriyasida ötkazilib kelindi. Keyinçalik lab. negizida Sud ekspertiza i. t. instituti, söngra şu vazirlik huzurida davlat ekspertiza markazi taşqil etildi. Mazkur markaz respublikada K. fanini rivojlantiriş, yetuk milliy yurist xodimlarni yetiştiriş işiga katta hissa qöşgan akad. Xadiça Sulaymonova nomi b-n ataladi. Mustaqillik yillarida Özbekistonda K. ni rivojlantiriş, K. ekspertizasini ötkaziş işini eng zavonaviy texnika vositalari b-n ta'minlaş tadbirlari körildi. K. fan sifatida Özbekiston milliy un-ti, Toşkent davlat yuridik in-ti, ÖzR Içki işlar vazirligi akademiyasi va b. öquv yurtlarida öqitiladi.

Ad.: Rassledovaniye prestupleniy, T., 1986. Rohşş Alimova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КРИМИНАЛИСТИКА (лот. criminalis — жиноятга доир) — суд далилларини йиғиш, қайд қилиш, тадқиқ этиш ва улардан фойдаланишнинг махсус усул ва воситалари тизимини ишлаб чиқувчи фан. Мазкур усуллар ва воситалар жиноятларни фош қилиш, текшириш ва олдини олиш учун қўлланилади. Бир қатор ҳолдарда эса бу усул ва воситалардан фуқаролик ишларини судда кўриб чиқишда фойдаланилади.

К. фан сифатида 19-а. охири — 20- а. бошида шаклланди. Бу фан жиноятга оид судлов ишларини юргизиш, жиноят ҳуқуқи, криминология, маьмурий ҳукук, шунингдек, суд тиббиёти, суд психиатрияси ва бошкалар б-н чамбарчас боғланган. К.нинг умумий назарияси, К. техникаси, К. тактикаси ҳамда алоҳида жиноят турларини текшириш ва олдини олиш қабилар К. фанининг энг муҳим бўлимлари ҳисобланади. К. техникаси далилларни тўплаш, қайд қилиш ва тадқиқ этиш бўйича махсус усулларни, илмий-техник воситалар тизимини ўз ичига олади. К.нинг мазкур қисмига суд баллистикаси, трасология, суд лингвистикаси, одорология (жиноятларни очишда ҳиддан фойдаланиш), дактилоскопия, судга оид суратга олиш ва б. киради. Табиий ва техника фанлари ютуқларидан, математик ва статистик методлардан, ҳисоблаш машиналари, газли хроматоғрафия, теле, радио, овоз, тасвир, ёзув, компьютер воситалари ва б.дан кенг фойдаланиш К. техникасини ривожлантириш тамойили ҳисобланади. Шу асосда ёзувни текшириш, «юзқиёфани оғзаки чизиш», трасологияда хилма-хил нусхаларни олиш ва ҳ.к.нинг замонавий методикаси шаклланади. Кримивалистика техникаси қидирув ва тергов фаолиятида техник қуроллар (махсус аппаратлар, жиҳозлар)дан ҳам фойдаланишни кўзда тутади. К. жиноятларни текшириш ва уларни олдини олиш тажрибасини умумлаштириш, жиноятчилар қўллайдиган усулларни ўрганиш, шунингдек, турли фан соҳаларида эришилган ютуқлардан фойдаланиш асосида К. тактикасини — тезкор-қидирув тадбирлар тизмини ишлаб чиқади. К. техникаси ва тактикаси усулларидан жиноятчини таниб олишда, тергов тажрибалари, тинтув ўтказишда ва б. тергов ишларида кенг қўлланилади. Жиноятларнинг муайян турини (одам ўлдириш, ўғрилик, талон-торож, порахўрлик ва б.) текширишда ишлатиладиган усуллар, методлар ва воситалар йиғиндиси жиноятларнинг айрим турларини текширишнинг методикасини ташқил этади. Бу методикага мувофиқ жиноятларни текшириш ва судда кўриб чиқиш давомида тергов ҳаракатлари, тезкор-қидирув тадбирларини ўтказишнинг изчиллиги ва ўзига хос томонлари аниқланади, К. техникаси ва тактикаси усуллари ҳамда воситалари ишлаб чиқилади.

Суд тергови жараёнида, турли моддий изларни, ашёвий далилларни текширишда К. экспертизаси муҳим роль ўйвайди. У суд экспертизасинпнг турларидан бири бўлиб, К. маълумотларига асосланади. Бунда жиноий ва фуқаровий ишларга оид ашёвий далиллар ва б. материаллар экспертлар томонидан текширилади. Бу иш одам, ҳайвон, транспорт воситалари, турли асбоблар, қурол-яроғ ва ҳ.к.нинг излари, тасвирига ёки бутун варсани айрим бўлақларига қараб идентификациялаш (аниқлаш, қиёслаш) мақсадида амалга оширилади.

Ўзбекистонда К. экспертизаси ўтган асрнинг 40-й.ларидан бошлаб Адлия вазирлиги ҳузуридаги и. т. лабораториясида ўтказилиб келинди. Кейинчалик лаб. негизида Суд экспертиза и. т. институти, сўнгра шу вазирлик ҳузурида давлат экспертиза маркази ташқил этилди. Мазкур марказ республикада К. фанини ривожлантириш, етук миллий юрист ходимларни етиштириш ишига катта ҳисса қўшган акад. Хадича Сулаймонова номи б-н аталади. Мустақиллик йилларида Ўзбекистонда К. ни ривожлантириш, К. экспертизасини ўтказиш ишини энг завонавий техника воситалари б-н таъминлаш тадбирлари кўрилди. К. фан сифатида Ўзбекистон миллий ун-ти, Тошкент давлат юридик ин-ти, ЎзР Ички ишлар вазирлиги академияси ва б. ўқув юртларида ўқитилади.

Ад.: Расследование преступлений, Т., 1986. Роҳшш Алимова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.