Kriosfera

Kriosfera (krio... va yun. spharia — şar) — Yer atmosfera, gidrosfera va litosferaning issiqlik ta'siri zonasidagi uzuq-uzuq va konfiguratsiyasi böyiça özgaruvçan qobiği. K. termini va uning tavsifi 1923 y.da polyak olimi A. B. Dobrovolskiy tomonidan taqlif qilingan. Bu ta'limotni V. I. Vervadskiy, P. I. Koloskov, M. I. Sumgin, N. I. Tolstixinlar rivojlantirgan. Körsatilgan har bir sferaning çegarasida vaqti böyiça K.ning qisqa muddatli, mavsumiy va köp yillik (muttasil) qismlari ajratiladi. K. ning yuqori çegarasi Yer atmosferasining ustki çegarasiga mos keladi va atmosferada bir neça km balandlikda joylaşadi, qutblarga yaqinlaşgan sari pastga tuşib litosfera va gidrosferaga ötadi. Uning tarkibiga, atmosferadan taşqari, kriolitozova, muzliklar, qutb havzalarining kriogalin suvlari kiradi. Muttasil K.ning quyi çegarasiga atmosfera va yer yuzasiga yaqin qatlamlarda u b-n mavsumiy va mavjud bölgan qisqa muddatli K. ning qatlamlari tutaşadi. Vaqtning geologik aspektida K. öz holatini har doim özgartirib turadi. Yer tarixining sovuq bosqiçlarida uning quyi çegarasi pasayib ekvator tomon siljiydi, gidrosfera va litosferaning içiga kirib çuqurlaşadi. Bu esa kriolitozonaning quvvatini va u egallagan maydonni köpaytiradi. Dunyo böyiça sovib ketiş jarayoni natijasida materiklar va dengizlarning muzlaşi (dengiz va mavsumiy muz qoplamlari egallagan maydonlarning kengayişi) rivojlanadi. Issiq davrda kriolitozona, materik muzliklari joylaşgan maydonlar kamayadi, dengizlarning muzlaşi qisqaradi. Soviş va isib ketiş atmosfera sirkulyatsiyasidagi butun sayyoraviy özgarişlarga olib keladi.

Soviş jarayonida gidrosferadagi erkin suvning katta miqdori dengizlar regressiyasi va şelflar yalangoçlanişini sodir qilib muzli qoplamalar jamlanadi. Iqlimning isib ketişi dengiz transgressiyasi b-n birga materiklar muzlaşining degradatsiyasiga olib keladi.

K.ning ösimliklar, hayvonlar va insonning ayrim xöjalik turlari faoliyatiga muayyan ta'siri bor.