Kristall panjara
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 712-b. — ziyouz.com
Kristall panjara - zarralar (atomlar, ionlar, molekulalar) ning uççala koordinata ölçamlari böyiça davriy qaytariluvçi geometrik töğri joylaşişini körsatuvçi şakl. Qattiq jism kristallarning muvozanat xrlatiga xosdir. Ideal kristall uçun atomlarning elementar yaçeykada joylaşişini parallel köçiriş b-n K. p. hosil qilinadi. Kristallar simmetriyasiga qarab, elementar yaçeykalar kub, töğri yoki qiyşiq burçakli parallelepiped va kvadrat yoki olti burçakli prizma şaklida böladi. Uning qirralari panjara doimiyligi deb ataladi va u atomlar orasidagi masofani belgilaydi.
Elementar yaçeykalarda atomlarning joylaşişiga qarab, K. p. lar 14 turga bölinadi va fransuz kristallografi O. Brave (1811—63) nomi b-n yuritiladi. Atomlar joylaşgan tugunlarning şakllariga qarab tomonlari markazlaşgan, hajmi markazlaşgan va asosi markazlaşgan kub panjaralariga bölinadi. Şönday panjaralarning tugunlarini hisobga olib, elementar yaçeykalarda bittadan (oddiy kimyoviy elementlar) bir neçta yuzlab (kimyoviy birikmalar) va millionlab (yuqori molekulyar birikmalar — oqsillar, viruslar) atomlar joylaşadi. K. p. kristallning fizik xossalari (mexaniq, elektrik, magnit, optik va b.) ni va anizotropligini belgilaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КРИСТАЛЛ ПАНЖАРА - зарралар (атомлар, ионлар, молекулалар) нинг уччала координата ўлчамлари бўйича даврий қайтарилувчи геометрик тўғри жойлашишини кўрсатувчи шакл. Қаттиқ жисм кристалларнинг мувозанат хрлатига хосдир. Идеал кристалл учун атомларнинг элементар ячейкада жойлашишини параллел кўчириш б-н К. п. ҳосил қилинади. Кристаллар симметриясига қараб, элементар ячейкалар куб, тўғри ёки қийшиқ бурчакли параллелепипед ва квадрат ёки олти бурчакли призма шаклида бўлади. Унинг қирралари панжара доимийлиги деб аталади ва у атомлар орасидаги масофани белгилайди.
Элементар ячейкаларда атомларнинг жойлашишига қараб, К. п. лар 14 турга бўлинади ва француз кристаллографи О. Браве (1811—63) номи б-н юритилади. Атомлар жойлашган тугунларнинг шаклларига қараб томонлари марказлашган, ҳажми марказлашган ва асоси марказлашган куб панжараларига бўлинади. Шўндай панжараларнинг тугунларини ҳисобга олиб, элементар ячейкаларда биттадан (оддий кимёвий элементлар) бир нечта юзлаб (кимёвий бирикмалар) ва миллионлаб (юқори молекуляр бирикмалар — оқсиллар, вируслар) атомлар жойлашади. К. п. кристаллнинг физик хоссалари (механиқ, электрик, магнит, оптик ва б.) ни ва анизотроплигини белгилайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.