Kristallofizika
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 719–720-b. — ziyouz.com
Kristallofizika KRISTALLOFIZIKA, fizik kristallografiya — kristallografiya bölimi; kristallar va kristall agregatlarining fizik xossalarini, şuningdek, bu xossalarning taşqi ta'sirlar natijasida özgarişini örganadi. Bu xossalarga kristallar deformatsiyasi, mustahkamligi, issiqlik ötkazuvçanligi, sirt energiyasi, adsorbsiyasi, spektroskopiyasi, lyuminessensiyasi va magnit, şuningdek, öta ötkazuvçanlik, ferromagnetizm, segnetoelektr, piroelektr, pyezooptik, pyezoelektr va b. xossalari kiradi. Kristallarning fizik xossalari har xil optik yönalişlarda birdek bölmaydi. Ularni simmetrik yönalişlarda ekvivalent xossalarga ega bölgan bir jinsli va anizotrop muhit deb qaraş mumkin (q. Anizotropiya).
K.da anizotrop muhitning xossalarini miqdoriy ifodalaşda matematik apparat — tenzor analizdan va guruhlar nazariyasidan foydalaniladi. Mas, ikki vektor kattalik (muhitning qutblanişi R va elektr maydon kuçlanganligi Ye; tok ziçligi j va elektr maydon kuçlanganligi £) yoki ikki psevdovektor kattalik (mas, magnit induksiyasi V va magnit maydon kuçlanganligi N)lar orasidagi özaro boğliklikni tavsiflovçi anizotrop muhitning fizik xossalari (mas, dielektrik qabulçanligi, elektr ötkazuvçanligi, magnit kabul-çanligi, tenzorlari) ikkinçi tartib (rang) li qutb b-n aniqlanadi. Yuqori tartibli tenzorlar b-n anizotrop muhitning fizik xossalari, mas, pyezoelektr effekt, elektrostriksiya, magnitostriksiya, elastiklik va b. şunga öxşaş xossalari aniqlanadi.
Kristall panjarasiaati har xil nuqsonlar (vakansiyalar, dislokatsiyalar, domenlar va h. k.) va ularni kristallarning fizik xossalari (plastikligi, mustahkamligi, elektr ötkazuvçanligi, mexanik aslligi va b.) ga ta'siri urganiladi. Kristallardagi nuqsonlar ularning plastikligi, mustahkamligi, elektr qarşiligi va b. xossalariga ta'sir qiladi. Şuning uçun amalda işlatiladigan ma'lum fizik xossali kristallarni topiş K. ning asosiy masalalaridan biri hisoblanadi.
K. asosida kristallooptika vujudga keldi. K. yutuqlari tufayli qattiq jism fizikasi jadal rivojlana boşladi. U kristallokimyo b-n ham bevosita boğliq. K. ning öşa paytdagi holatini nemis fizigi V. Fogt (1850—1919) bayon qilgan, uning statik va dinamik nazariyasini M. Born rivojlantirgan. F. Ioffe K. ga ma'lum hissa qöşgan.
Kristallarning atom tuzilişini, tarkibi va strukturalarini atom va ion oqimlari orqali örganişga, ularning fizik xususiyatlarini özgartira oliş imkoniyatlarini yaratişga özbek fizik olimlaridan N. Yu. Törayev, prof. E. S. Parilis va b. ham katta qissa qöşdilar.
Ad.: Ioffe A. F., Fizika kristallov, M. — L., 1929; Vay Dj., Fiziçeskiye svoystva kristallov i ix opisaniye pri pomoşi tenzorov i matrits [per. s angl.], M., 1967;Parilis E.S., Turayev N. Yu., Teoriya rasseyaniya ionov srednix energiy va poverxnosti monokristalla, T., 1970; Vasilyev D. M., Fiziçeskaya kristallografiya, M., 1972.
Q.: Anizotropiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КРИСТАЛЛОФИЗИКА, физик кристаллография — кристаллография бўлими; кристаллар ва кристалл агрегатларининг физик хоссаларини, шунингдек, бу хоссаларнинг ташқи таъсирлар натижасида ўзгаришини ўрганади. Бу хоссаларга кристаллар деформацияси, мустаҳкамлиги, иссиқлик ўтказувчанлиги, сирт энергияси, адсорбцияси, спектроскопияси, люминесценцияси ва магнит, шунингдек, ўта ўтказувчанлик, ферромагнетизм, сегнетоэлектр, пироэлектр, пьезооптик, пьезоэлектр ва б. хоссалари киради. Кристалларнинг физик хоссалари ҳар хил оптик йўналишларда бирдек бўлмайди. Уларни симметрик йўналишларда эквивалент хоссаларга эга бўлган бир жинсли ва анизотроп муҳит деб қараш мумкин (қ. Анизотропия).
К.да анизотроп муҳитнинг хоссаларини миқдорий ифодалашда математик аппарат — тензор анализдан ва гуруҳлар назариясидан фойдаланилади. Мас, икки вектор катталик (муҳитнинг қутбланиши Р ва электр майдон кучланганлиги Е; ток зичлиги j ва электр майдон кучланганлиги £) ёки икки псевдовектор катталик (мас, магнит индукцияси В ва магнит майдон кучланганлиги Н)лар орасидаги ўзаро боғликликни тавсифловчи анизотроп муҳитнинг физик хоссалари (мас, диэлектрик қабулчанлиги, электр ўтказувчанлиги, магнит кабул-чанлиги, тензорлари) иккинчи тартиб (ранг) ли қутб б-н аниқланади. Юқори тартибли тензорлар б-н анизотроп муҳитнинг физик хоссалари, мас, пьезоэлектр эффект, электрострикция, магнитострикция, эластиклик ва б. шунга ўхшаш хоссалари аниқланади.
Кристалл панжарасиаати ҳар хил нуқсонлар (вакансиялар, дислокациялар, доменлар ва ҳ. к.) ва уларни кристалларнинг физик хоссалари (пластиклиги, мустаҳкамлиги, электр ўтказувчанлиги, механик асллиги ва б.) га таъсири урганилади. Кристаллардаги нуқсонлар уларнинг пластиклиги, мустаҳкамлиги, электр қаршилиги ва б. хоссаларига таъсир қилади. Шунинг учун амалда ишлатиладиган маълум физик хоссали кристалларни топиш К. нинг асосий масалаларидан бири ҳисобланади.
К. асосида кристаллооптика вужудга келди. К. ютуқлари туфайли қаттиқ жисм физикаси жадал ривожлана бошлади. У кристаллокимё б-н ҳам бевосита боғлиқ. К. нинг ўша пайтдаги ҳолатини немис физиги В. Фогт (1850—1919) баён қилган, унинг статик ва динамик назариясини М. Борн ривожлантирган. Ф. Иоффе К. га маълум ҳисса қўшган.
Кристалларнинг атом тузилишини, таркиби ва структураларини атом ва ион оқимлари орқали ўрганишга, уларнинг физик хусусиятларини ўзгартира олиш имкониятларини яратишга ўзбек физик олимларидан Н. Ю. Тўраев, проф. Э. С. Парилис ва б. ҳам катта қисса қўшдилар.
Ад.: Иоффе А. Ф., Физика кристаллов, М. — Л., 1929; Вай Дж., Физические свойства кристаллов и их описание при помощи тензоров и матриц [пер. с англ.], М., 1967;Парилис Э.С., Тураев Н. Ю., Теория рассеяния ионов средних энергий ва поверхности монокристалла, Т., 1970; Васильев Д. М., Физическая кристаллография, М., 1972.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.