Kristallografiya

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 716–717-b. — ziyouz.com

Kristallografiya (kristallar va ... grafil) — kristallarning tuzilişi haqidagi fan; kristallarning paydo bölişi, tuzilişi, fizik xossalari, ularda böladigan özgarişlarni örganadi. K. ning vazifasi kristallarni tasniflaş, ularni örganişning maxsus usullarini işlab çiqiş va amalda işlatiş yöllarini izlab topişdan iborat. Kristallarning xarakterli xususiyatlari ularning simmetriyasidir. Kristallarning simmetriyasi ularning şaklida, strukturasida va b. xususiyatlarida öz aksini topadi. K. matematika, fizika, kimyo, mineralogiya, metallşunoslik, texnika (radiotexnika, mexaniqa) fanlari b-n bevosita boğliq. K. qadimdan mineralogiya b-n uzviy boğlanib, kristallarni qirralaş qonunlarini örganuvçi mustaqil fan sifatida rivojlangan.

Zavonaviy K. 5 ta asosiy bölimlarga bölinadi: geom yetrik K. — kristallarning simmetriya™, strukturasi va morfologiyasini örganadi; kristallogenez — kristallarninghosil bölişi va ösişini tekşiradi; kristallofizika — kristallarning optik, elektrik, mexanik, magnit va b. xossalarini tadqiq qiladi; kristallokimyo — kristallik moddalarning kimyoviy tarkibi, strukturasi, xossalari va morfologiyalari orasidagi boğlaniş qonuniyatlarini, şuningdek, ularning qosil böliş jarayonlari va qonuniyatlarini örganadi; amaliy K. — kristallarni östiriş usullari va apparaturalarini işlab çiqadi hamda ulardan texnikada foydalaniladi. K. ning asosiy tekşiriş usullariga goniometrik, kimyoviy, optik, rentgenostrukturaviy, elektronografik, neytronografik, kristallokimyoviy analizlar, kristallarni östiriş hamda ularni ölçaş va b. kiradi.

Hozir bir qança ilgor mamlakatlarda radiotexnika, elektronika, lazer texnikasi sohalarida keng işlatiladigan pyezokvars (billur), yoqut va ş. k. kristallarni lab. va z-d şaroitida yaratilmoqda. Hozirgi kunda yangi yönaliş — kosmik K. rivojlanmokda.

Ad.: Sovremenvaya kristallografiya, t. 1, M„ 1979.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КРИСТАЛЛОГРАФИЯ (кристаллар ва ... графил) — кристалларнинг тузилиши ҳақидаги фан; кристалларнинг пайдо бўлиши, тузилиши, физик хоссалари, уларда бўладиган ўзгаришларни ўрганади. К. нинг вазифаси кристалларни таснифлаш, уларни ўрганишнинг махсус усулларини ишлаб чиқиш ва амалда ишлатиш йўлларини излаб топишдан иборат. Кристалларнинг характерли хусусиятлари уларнинг симметриясидир. Кристалларнинг симметрияси уларнинг шаклида, структурасида ва б. хусусиятларида ўз аксини топади. К. математика, физика, кимё, минералогия, металлшунослик, техника (радиотехника, механиқа) фанлари б-н бевосита боғлиқ. К. қадимдан минералогия б-н узвий боғланиб, кристалларни қирралаш қонунларини ўрганувчи мустақил фан сифатида ривожланган.

Завонавий К. 5 та асосий бўлимларга бўлинади: геом етрик К. — кристалларнинг симметрия™, структураси ва морфологиясини ўрганади; кристаллогенез — кристалларнингҳосил бўлиши ва ўсишини текширади; кристаллофизика — кристалларнинг оптик, электрик, механик, магнит ва б. хоссаларини тадқиқ қилади; кристаллокимё — кристаллик моддаларнинг кимёвий таркиби, структураси, хоссалари ва морфологиялари орасидаги боғланиш қонуниятларини, шунингдек, уларнинг қосил бўлиш жараёнлари ва қонуниятларини ўрганади; амалий К. — кристалларни ўстириш усуллари ва аппаратураларини ишлаб чиқади ҳамда улардан техникада фойдаланилади. К. нинг асосий текшириш усулларига гониометрик, кимёвий, оптик, рентгеноструктуравий, электронографик, нейтронографик, кристаллокимёвий анализлар, кристалларни ўстириш ҳамда уларни ўлчаш ва б. киради.

Ҳозир бир қанча илгор мамлакатларда радиотехника, электроника, лазер техникаси соҳаларида кенг ишлатиладиган пьезокварц (биллур), ёқут ва ш. к. кристалларни лаб. ва з-д шароитида яратилмоқда. Ҳозирги кунда янги йўналиш — космик К. ривожланмокда.

Ад.: Современвая кристаллография, т. 1, М„ 1979.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.