Krit
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 720-b. — ziyouz.com
Krit — Örta dengizning şarqiy qismidagi orol, Gretsiya hududi. Mayd. 8,3 ming km2. Uzunligi ğarbdan şarqqa 260 km, eni 12 km dan 55 km gaça. Şim. qirğoqlari qöltiqlar b-n parçalangan, jan. kam parçalangan, jarli. Relyefi toğli. Toğ massivlari (eng baland joyi 2456 m, Ida toği) ohaktoş va slanetslardan tuzilgan, karst hodisasi keng tarqalgan. Iqlimi Örta dengiz iqlimi, yozi quruq. Yanv.ning örtaça t-rasi 12°, iyulniki 26°. Toğlarda qor may oyigaça saqlanadi. Yiliga 600 mm dan 1600 mm gaça (sohil qismida) yoğin yoğadi, asosan, qiş oylarida. Örta dengiz butalari (frigana) ösadi, toğ tepalari yaylov. Tokzor va zaytunzorlar bor. Donli ekinlar, tamaki ekiladi. Aholi qöyçilik, baliq ovlaş b-n ham şuğullanadi. Samariya milliy boği taşqil etilgan (toğ flora va fauvasi muhofaza qilinadi). Antik davr va örta asrlarda qurilgan köplab me'moriy yodgorliklar (qal'a, çerkovlar) saqlangan. Asosiy portlari: Iraqlion, Xanya.
K. — Yevropa madaniyatining eng qad. öçoqlaridan. Orolda mil. av. 3-ming yillikda ilk quldorlik davlatlari vujudga kelgan. Mil. av. 20—15-a.larda bu davlatlar juda rivojlangan. Mil. av. 1-a.da K. Gretsiyaning siyosiy va madaniy hayotida muhim örin tutgan. Mil. av. 67 y.da orolni rimliklar egallagan. Rim imperiyasi parçalanib ketgandan söng (395 y.) K. Şarqiy Rim imperiyasi, 823—961 y.larda arablar qöl ostida böldi, 961 — 1204 y.larda Vizantiya tarkibiga kirdi. 1669 y. dan Usmonli turk saltanati tasarrufida. Bolqon uruşlarişn söng Gretsiya—Turkiya şartnomasi b-n tasdiklangan 1913 y.dagi London sulh şartnomasiga asosan, K. Gretsiyaga ötdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КРИТ — Ўрта денгизнинг шарқий қисмидаги орол, Греция ҳудуди. Майд. 8,3 минг км2. Узунлиги ғарбдан шарққа 260 км, эни 12 км дан 55 км гача. Шим. қирғоқлари қўлтиқлар б-н парчаланган, жан. кам парчаланган, жарли. Рельефи тоғли. Тоғ массивлари (энг баланд жойи 2456 м, Ида тоғи) оҳактош ва сланецлардан тузилган, карст ҳодисаси кенг тарқалган. Иқлими Ўрта денгиз иқлими, ёзи қуруқ. Янв.нинг ўртача т-раси 12°, июлники 26°. Тоғларда қор май ойигача сақланади. Йилига 600 мм дан 1600 мм гача (соҳил қисмида) ёғин ёғади, асосан, қиш ойларида. Ўрта денгиз буталари (фригана) ўсади, тоғ тепалари яйлов. Токзор ва зайтунзорлар бор. Донли экинлар, тамаки экилади. Аҳоли қўйчилик, балиқ овлаш б-н ҳам шуғулланади. Самария миллий боғи ташқил этилган (тоғ флора ва фауваси муҳофаза қилинади). Антик давр ва ўрта асрларда қурилган кўплаб меъморий ёдгорликлар (қалъа, черковлар) сақланган. Асосий портлари: Ирақлион, Ханья.
К. — Европа маданиятининг энг қад. ўчоқларидан. Оролда мил. ав. 3-минг йилликда илк қулдорлик давлатлари вужудга келган. Мил. ав. 20—15-а.ларда бу давлатлар жуда ривожланган. Мил. ав. 1-а.да К. Грециянинг сиёсий ва маданий ҳаётида муҳим ўрин тутган. Мил. ав. 67 й.да оролни римликлар эгаллаган. Рим империяси парчаланиб кетгандан сўнг (395 й.) К. Шарқий Рим империяси, 823—961 й.ларда араблар қўл остида бўлди, 961 — 1204 й.ларда Византия таркибига кирди. 1669 й. дан Усмонли турк салтанати тасарруфида. Болқон урушларищн сўнг Греция—Туркия шартномаси б-н тасдикланган 1913 й.даги Лондон сулҳ шартномасига асосан, К. Грецияга ўтди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.