Kritik holat
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 722-b. — ziyouz.com
Kritik holat — ikki fazali (bir komponentli yoki köp komponentli) sistemaning muvozanat holati; bunda mavjud fazalar fizik xossalari jihatidan bir xil bölib qoladi. Izotrop fazalar (suyuqlik — suyuqlik, suyuqlik — buğ va gaz — gaz) muvozanatda yoki kristall panjara bir xil fazalar bölgandagiva K. h. vujudga kelişi mumkin. Sistemaning holat diagrammasida K. h.ga mos nuqta kritik nuqta deyiladi. Sistemaning şu nuqtadagi parametrlari. — kritik bosim rk, kritik temperatura Tk, kritik hajm VK va b. uning kritik parametrlari deyiladi. Suyuqlik — bug sistemasining K. h.ida suyuqlik va buğ fazalarining soliştirma. hajmlari bir xil böladi, faza ötiş issikdigi nolga aylanadi, fazalar çegarasi yöqolib ketadi, sirt tarangligi bölmaydi. Şuning uçun K. h.ni bir fazali sistemaning çekka holati deb qaraş mumkin.
Kritik holat. En- r dryus diagrammasi: KB dan öngdagi va yuqorisidagi soha va KA dan çapdagi soha — mos holda moddaning gazeimon va suyuq holatlari; izotermalar V öqqa parallel bölgan soha — suyuqlik va uning töyingan buğlari orasidagi muvozanat holatiga mos keladi.
Bunday sistemaning suyuq va gazeimon holatlarini ifodalovçi parametrlari orasidagi boğlaniş Endryus diagrammasi orqali grafik tasvirlanadi; har bir egri çiziq özgarmas t-ra (izoterma)da r ning Vra boğliqligini ifodalaydigan grafik hisoblanadi. Rasmdan körinib turibdiki, holati r^D^ parametrlar b-n belgilanuvçi sistemalarning kritik nuqtasida faqat bitta, ya'ni suyuqlik — buğ muvozanati mavjud.T < Tk da izoterma gorizontal siniq egri çiziqdan iborat. Gorizontal qism suyuq va buğ fazaning muvozanatiga mos keladi. T-ra kötarilişi b-n gorizontal qism kiçraya boradi va kritik t-rada izoterma sidirğa egri çiziqqa aylanadi. Bu izotermada faqat bitta buriliş nuqtasi bor va u kritik nuqta hisoblanadi. Kritik t-radan yuqorida suyuqlik va buğ har qanday bosimda ham muvozanatda bölmaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КРИТИК ҲОЛАТ — икки фазали (бир компонентли ёки кўп компонентли) системанинг мувозанат ҳолати; бунда мавжуд фазалар физик хоссалари жиҳатидан бир хил бўлиб қолади. Изотроп фазалар (суюқлик — суюқлик, суюқлик — буғ ва газ — газ) мувозанатда ёки кристалл панжара бир хил фазалар бўлгандагива К. ҳ. вужудга келиши мумкин. Системанинг ҳолат диаграммасида К. ҳ.га мос нуқта критик нуқта дейилади. Системанинг шу нуқтадаги параметрлари. — критик босим рк, критик температура Тк, критик ҳажм VK ва б. унинг критик параметрлари дейилади. Суюқлик — буг системасининг К. ҳ.ида суюқлик ва буғ фазаларининг солиштирма. ҳажмлари бир хил бўлади, фаза ўтиш иссикдиги нолга айланади, фазалар чегараси йўқолиб кетади, сирт таранглиги бўлмайди. Шунинг учун К. ҳ.ни бир фазали системанинг чекка ҳолати деб қараш мумкин.
Критик ҳолат. Эн- р дрюс диаграммаси: KB дан ўнгдаги ва юқорисидаги соҳа ва КА дан чапдаги соҳа — мос ҳолда модданинг газеимон ва суюқ ҳолатлари; изотермалар V ўққа параллел бўлган соҳа — суюқлик ва унинг тўйинган буғлари орасидаги мувозанат ҳолатига мос келади.
Бундай системанинг суюқ ва газеимон ҳолатларини ифодаловчи параметрлари орасидаги боғланиш Эндрюс диаграммаси орқали график тасвирланади; ҳар бир эгри чизиқ ўзгармас т-ра (изотерма)да р нинг Vra боғлиқлигини ифодалайдиган график ҳисобланади. Расмдан кўриниб турибдики, ҳолати р^Д^ параметрлар б-н белгиланувчи системаларнинг критик нуқтасида фақат битта, яъни суюқлик — буғ мувозанати мавжуд.Т < Тк да изотерма горизонтал синиқ эгри чизиқдан иборат. Горизонтал қисм суюқ ва буғ фазанинг мувозанатига мос келади. Т-ра кўтарилиши б-н горизонтал қисм кичрая боради ва критик т-рада изотерма сидирға эгри чизиққа айланади. Бу изотермада фақат битта бурилиш нуқтаси бор ва у критик нуқта ҳисобланади. Критик т-радан юқорида суюқлик ва буғ ҳар қандай босимда ҳам мувозанатда бўлмайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.