Ksenon
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 729-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 75%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Ksenon (yun. xenos — begona, lot. Xsepop), Xe — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 53, at.m. 131,29. Inert gazlar jumlasidan. Havodan ajratib olingan tabiiy K. 9 ta izotopdan iborat: i24Xe (hajmi jihatidan 0,096%), l26Xe(0,090%), 128Xe(1,92%), 129Xe(26,44%), 13OXe(4,O8%), |3|Xe(21,18%), 132Xe(26,89%), |34Xe(10,44%), |36Xe(8,87%). Uran minerallaridan ajratib olingan. K.ning izotop tarkibi bundan farq qiladi, çunki 235U va 238U bölinganda radioaktiv izotoplar hosil böladi. Yadroviy portlaşlarda ham şu hodisa kuzatiladi. Poling böyiça elektromanfiyligi 2,6; at. radiusi 0,218 nm. K. hajm jihatidan atmosferaning 0,86-10~5%ni taşkil etadi. Fazoda juda siyrak tarqalgan (7,7- 108 atom geliyga 1 atom K. töğri keladi). K. — bir atomli rangsiz va hidsiz gaz. Qaynaş t-rasi 165,05K; qattiq holatdagi K.ning ziçligi 2,700 g/sm3 (133K), suyuq holatdagi K.niki 2,987 g/sm3 (165K), gaz holatdagi K.niki 5,85 kg/m3 (273K, 0,1 MPa). K. faqat ftor b-n bevosita birikadi va K. ftoridlari (XeF2 XeF4 va XeF6) hosil qiladi. K.ning boşqa birikmalari bilvosita usullar yordamida K. ftoridlardan olinadi.
K. (Ş)-oksid, XeO, — oddiy şaroitda rangsiz kristall modda. Suvli eritmalarda oksidlovçi, köpgiva organik moddalarni parçalab CO2 ajratib çiqaradi. Kristall holatdagi XeO3 — portlovçi modda. 30 mg dan ortiq mikdorda öz-özidan portlaydi. XeO3dantaşqari K. (1U)-oksid, XeO4 (suyuklaniş t-rasi — 35,8°, oddiy şaroitda oson parçalanadi) ham ma'lum.
K. sanoatda havodan olinadi. Uni kripton-ksenonli konsentratdan ajratib oliş ham mumkin. Elektrovakuum texnikasida, gaz yoruğlik lampalari, kuçli gazrazryadli- va impulsli yoruğlik manbalarini radiografiya va tibbiyot diagnostikasida, şuningdek, vakuum qurilmalaridagi yoriqlarni aniqlaşda qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КСЕНОН (юн. xenos — бегона, лот. Хсепоп), Хе — Менделеев даврий системасининг VIII гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 53, ат.м. 131,29. Инерт газлар жумласидан. Ҳаводан ажратиб олинган табиий К. 9 та изотопдан иборат: i24Xe (ҳажми жиҳатидан 0,096%), l26Xe(0,090%), 128Хе(1,92%), 129Хе(26,44%), 13ОХе(4,О8%), |3|Хе(21,18%), 132Хе(26,89%), |34Хе(10,44%), |36Хе(8,87%). Уран минералларидан ажратиб олинган. К.нинг изотоп таркиби бундан фарқ қилади, чунки 235U ва 238U бўлинганда радиоактив изотоплар ҳосил бўлади. Ядровий портлашларда ҳам шу ҳодиса кузатилади. Полинг бўйича электроманфийлиги 2,6; ат. радиуси 0,218 нм. К. ҳажм жиҳатидан атмосферанинг 0,86-10~5%ни ташкил этади. Фазода жуда сийрак тарқалган (7,7- 108 атом гелийга 1 атом К. тўғри келади). К. — бир атомли рангсиз ва ҳидсиз газ. Қайнаш т-раси 165,05К; қаттиқ ҳолатдаги К.нинг зичлиги 2,700 г/см3 (133К), суюқ ҳолатдаги К.ники 2,987 г/см3 (165К), газ ҳолатдаги К.ники 5,85 кг/м3 (273К, 0,1 МПа). К. фақат фтор б-н бевосита бирикади ва К. фторидлари (XeF2 XeF4 ва XeF6) ҳосил қилади. К.нинг бошқа бирикмалари билвосита усуллар ёрдамида К. фторидлардан олинади.
К. (Ш)-оксид, ХеО, — оддий шароитда рангсиз кристалл модда. Сувли эритмаларда оксидловчи, кўпгива органик моддаларни парчалаб СО2 ажратиб чиқаради. Кристалл ҳолатдаги ХеО3 — портловчи модда. 30 мг дан ортиқ микдорда ўз-ўзидан портлайди. ХеО3данташқари К. (1У)-оксид, ХеО4 (суюкланиш т-раси — 35,8°, оддий шароитда осон парчаланади) ҳам маълум.
К. саноатда ҳаводан олинади. Уни криптон-ксенонли концентратдан ажратиб олиш ҳам мумкин. Электровакуум техникасида, газ ёруғлик лампалари, кучли газразрядли- ва импульсли ёруғлик манбаларини радиография ва тиббиёт диагностикасида, шунингдек, вакуум қурилмаларидаги ёриқларни аниқлашда қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.