Kuba
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 734–740-b. — ziyouz.com
Kuba (Cuba), Kuba Respublikasi (Republica de Cuba) — Vest-Indiyadagi davlat. Kuba o. va Katta Antil o. lari guruhiga kiruvçi 1600 dan ortiq mayda orolda joylaşgan. Mayd. 110,86 ming km2. Aholisi 11,2 mln. kişi (2001). Poytaxti — Ganava ş. Ma'muriy jihatdan 14 viloyat (provincia)ra, viloyatlar munitsipiyalarga bölingan.
Davlat tuzumi. K. — sotsialistik davlat. Amaldagi konstitutsiyasi 1976 y. umumxalq referendumida ma'qullangan, unga 1992 y. da tuzatişlar kiritilgan. Davlat hokimiyatining oliy organi va qonun çiqaruvçi organ — Xalq hokimiyati milliy assambleyasi; uning deputatlari orasidan Davlat kengaşi raisi, uning birinçi örinbosari va 5 örinbosari, kotibi va 23 a'zosi saylanadi. Davlat kengaşining raisi (Fidel Kastro Rus) davlat va hukumat boşliği hisoblanadi, milliy mudofaa kengaşiga boşçilik qiladi. Oliy ijroiya organi — Vazirlar kengaşi (hukumat). Uning a'zolari Xalq hokimiyati milliy assambleyasi tomonidan tasdiqlanadi.
Tabiati. K. hududi, asosan, tekislik. Kir va toğlar K. ning 1/3 qismini egallagan. Kuba o. ning markaziy qismida Guamuaya toği bor (bal. 1156 m). Eng baland toğlar mamlakatning jan.-şarqida. Jan. sohili böylab Syerra-Maestra toğlari çözilgan (bal. 1974 m li Turkino çöqqisi K. ning eng yuqori nuqtasi). Mis, marganets, asbest, toş tuz, fosforit, neft, gaz, xromit konlari va b., Xuventud (Pinos) o.da nikel, kobalt, temir, marganets, volfram rudalari, quriliş materiallari, jumladan, marmar va kaolin konlari bor.
Iqlimi — tropik, yil davomida havo harorati va nisbiy namlik yuqori darajada böladi, yomğirli mavsum — may — okt. Yanv.ning örtaça t-rasi 22,5°, avg. niki 27,8°. Minimal t-ra 5° dan yuqori, maksimal t-ra 40°ga yetadi. Yillik yoğin tekisliklarda 1000— 1200 mm, toğlarda 2200 mm gaça. Qurğoqçilik mavsumi noyab. dan apr.gaça, asosan, K.ning jan.dagi tekisliklarida röy beradi, dahşatli dovul va tropik siklonlar bölib turadi. Daryolarining köpi qisqa, serostova va kam suv. Eng katta daryosi — Kauto (öz. 370 km) Syerra-Maestra toğlaridan boşlanadi. Daryolari, asosan, yomğir suvidan töyinadi.
K. hududining 10% çasi örmon. Toğ etaqlarida va tekisliklardagi qizil, qizil-jigarrang nam tuproqli yerdarda keng bargli va doim yaşil ösimliklar, jumladan, palma hamda kan daraxtlari, quruq va toşloq yerdarda qarağay örmonlari, sananvalar, mayda bargli tikanli butalar, kaktus va aga-valar ösadi. Yer özlaştiriş davrida köproq tekisliklardagi daraxtlar kesilgan. Bunda ba'zi daraxtlar, jumladan, palmalar qoldirilgan. Şuning uçun K.ning hoz. tekislik landşafti taşqi körinişdan palmazorlarga öxşab ketadi. Hayvonot dunyosida umurtqalilar kam, köpçilik hayvonlar endemiklardir. Körşapalakning 23 turi bor. Quşlarning 300 dan ortiq turi ma'lum. Ularning köpi faqat qişlaş uçun uçib keladi. Mahalliy turlari — kolibri, tötilar va mayda taskaralar. Kaltakesaqlar, toşbaqa, timsoh, böğma ilonlar yaşaydi. Haşarotlardan termit va kokuyolar uçraydi. Quruqlikda yaşovçi krab va qisqiçbaqalar bor. Qöriqxonalar: El-Kabo, Köpell va b.; rezervatlar: Syevaga-de-Sapata, Syevagade-Lanyer.
Aholisining 98% dan köproği kubaliqlar; xitoy, yapon va gaitiliklar ham yaşaydi. Mahalliy aqoli — indeyslarning avlodi ham uçraydi. Dindorlari xristian dinining katolik va protestant mazhabiga e'tiqod qiladilar. Rasmiy tili — ispan tili. Aholining 72% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Ganava, Santyago-de-Kuba, Kamaguey, Guantanamo, Olgin, Matansas, Syenfuegos, Pivar-del-Rio, Bayamo, Santa-Klara va b.
Tarixi. Mil. av. 4-ming yillikdan ilgariroq ham K.da indeys qabilalari yaşagan. 7—9-a.larda K.ga Jan. Amerikadan mayarlar, subtaino va tayno qabilalari köçib kelgan. Bu qabilalar ovçilik, baliq ovlaş va dehqonçilik b-n şuğullangan. 15-a. oxirlarida orolda 200 mingdan ortiq kişi yaşagan. Orolga 1492 y. okt.da X. Kolumb ekspeditsiyasi yetib kelgan. Öşa vaqtda K.da aranak indeys qabilalari yaşardi. 1510 y. uni ispanlar bosib olib, aholini qirib taşlay boşladi. Indeyslar öz sardorlari — Atuey va Guam rahbarligida bosqinçilarga qarşi qattiq kuraşdi. Oğir mehnat, oçlik va kasallik oqibatida 5 ming indeys tirik qoldi, xolos. Şuning uçun mustamlakaçilar konlar va şakarqamiş plantatsiyalarida işlatiş uçun Afrikadan negr-qullar keltirdilar.
Iqtisodiy va madaniy munosabatlar rivojlanişi natijasida (18-a. oxirlarida) K. xalqi şakllana boşladi. Ispaniya mustamlakalarining 1810—26 y.lardagi mustaqillik uçun olib borgan uruşi vaqtida K. yer egalarining ilğor qismi F. Arango-i-Parreno rahbarligida iqtisodiy va siyosiy özgarişlar qiliş uçun kuraşdi. Vatijada Ispaniya bir oz yon berişga (tamaki monopoliyasini bekor qiliş, erkin savdoga ruxsat beriş va b.) majbur böldi va bu narsa K.ning iqtisodiy yuksalişiga olib keldi. 19-a.ning 20-y.laridan K, da gaz.lar çiqa boşladi, yaşirin jamiyatlar paydo böldi. Ular öz oldiga mustaqillik uçun kuraşni maqsad qilib qöydi. 1844 y. negr-qullarni ozod qiliş uçun harakat qatnaşçilari qattiq jazolandilar.
19-a.ning 30-y.larida K.da dastlabki tamaki va sigara f-kalari paydo böldi. 60-y, lardan kapitalistik munosabatlar rivojlana boşladi.
1868 y. 10 okt.da Oryente viloyatida K. M. de Sespedes rahbarligida K. vatanparvarlarining qözğoloni boşlandi. Ular e'lon qilgan manifest K. xalqining ispan mustamlakaçilariga qarşi 10 y. lik milliy ozodlik kuraşini boşlab berdi. Qözğolonning maqsadiga töla-tökis erişilmagan bölsada, ammo 1886 y. quldorlik bekor qilindi. Ispan hukmronligiga qat'iy zarba berişga tayyorgarlik işlari olib borildi. Bu işga X. Marti rahbarlik qildi. 1892 y. X. Marti AQŞ da K. inqilobiy partiyasi (KIP)ni tuzdi. 1895 y. 24 fev.da Oryente viloyatida K. mustaqilligi uçun qurolli qözğolon kötarildi. 1895 y. sent.da K. Respublikasining inqilobiy hukumati tuzildi. Yangi konstitutsiya işlab çiqildi. 1897 y. noyab.da Ispaniya K.ga muxtoriyat berdi, ammo kuraş davom ettirilib, yilning oxirida K.ning köp qismi ispanlardan ozod qilindi. 1898 y.apr.da AKŞ Ispaniyaga qarşi uruşga qöşilib, Ispaniyani tor-mor keltirdi va öşa yili Parij tinçlik bitimi tuzildi. Bitimga köra, K. rasman mustaqil deb e'lon qilingan bölsa ham, haqiqatda 1898 y.dan 1902 y.gaça AQŞ tasarrufida böldi.
1903 y.gi adolatsiz şartnomaga binoan, AKŞ Guantanamo harbiy-dengiz bazasini noma'lum muddatgaça ijaraga oldi.
1925 y. mayda davlat tepasiga kelgan X. Maçado terrorçi diktatura örnatdi. 1934 y. yanv.da hukumat F. Batista kuliga ötdi, u harbiy-politsiya rejimini örvatdi. 1935 y. martda umumiy iş taşlaş boşlandi, bunda Batista rejimini bekor qiliş, yangi demokratik konstitutsiya tuziş talab etildi. 1944— 48 y.larda R. Grau San-Martina hukumatga boşçilik qildi. Mavjud siyosatga qarşi norozilik mitinglari, iş taşlaş va h.k. hukumatni demokratik taşqilotlarga yon berişga majbur etdi.
1952 y. 10 martdagi davlat töntarişi natijasida hokimiyatni yava F. Batista egalladi. Şu şaroitda F. Kastro Rus boşliq inqilobçi yoşlar guruhi Batista hokimiyatiga qarşi qurolli kuraş boşladi. 1953 y. 26 iyulda guruh Santyagode-Kubadagi Monkada kazarmasiga hujum qildi. Pekin bu qujum muvaffaqiyatsiz yakunlandi. F. Kastro va uning safdoşlari hibsga olinib, 15 y.lik qamoq jazosiga hukm qilindi. 1955 y. keng jamoatçilik tazyiqi natijasida hukumat mahbuslarga afv e'lon qildi. F. Kastro AQŞ ga, söng Meksikaga ketdi va u yerda F. Batista hokimiyatiga qarşi qurolli kuraş rejasini işlab çikdi. 1956 y. 2 dek.da F. Kastro boşçiligidagi guruh «Granma» yaxtasida K.ga kelib tuşdi. Şu paytdan mamlakatni F. Batista rejimidan ozod etiş uçun kuraş boşlandi.
1957 y. 13 martda talabalarning «Inqilobiy direktorat» degan siyosiy taşkiloti Batista hukumatini yuqotiş maqsadida prezident saroyiga bostirib kirdi. 1959 y. 1 yanv. keçasi Batista
hokimiyati ağdarildi. 1959 y. fev.da F. Kastro boşliq hukumat tuzildi. O. Dortikos Torrado prezident böldi. __ K. — 1945 y.dan BMTa'zosi. 1992 y.da ÖzR mustaqilligini tan olgan. Milliy bayramlari: 1 yanv. — Ozodlik kuni (1959), 26 iyul — Milliy qözğolon kuni (1953).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. K. kommunistok partiyasi, 1961 y.da 3 taşqilot: K. xalq sotsialistax partiyasi, «26 iyul harakati» va «13 mart inqilobiy direktorati»ning birlaşuvi natijasida vujudga kelgan. K. mehnatkaşlari kasaba uyuşma markazi 1939 i. da tuzilgan, 19 ta tarmoq kasaba uyuşmasini birlaştiradi.
Xöjaligi. K. — agrar-industrial mamlakat. Davlat sektori sanoat i.ç. ning hammasini, quriliş va savdoni, transportning 98% ni, q.x.ga yaroqli yerdarning 80% ni öz içiga oladi. Yalpi milliy daromadni hosil qilişda sanoatning uluşi 46%, qişloq, örmon xöjaligi va baliq ovlaş uluşi 15,9%..
Qişloq xöjaligining asosi — şakarqamiş yetiştiriş. Ekinzorlarning yarmiga (1,5 mln. ga yerga) şakarqamiş ekiladi. Tamaki, kofe, mango, don va dukkaqlilar, şoli, ildizmevalilar, meva, sitrus, moyli ekinlar, paxta va b., yil böyi sabzavot va poliz mahsulotlari yetiştiriladi. Ananas, banan, qovun daraxti, kokos palmasi, kanop ançagiva maydonni egallaydi. Çorvaçiligi, asosan, göşt-sut yönalişida. Qoramolçilik, çöçqaçilik, parrandaçilik rivojlangan. Dengizdan baliq va dengiz jonivorlari ovlanadi.
Sanoati. Qand-şakar i.ç. — K. sanoatining yetakçi tarmoği. Eng katta va texnik jihatdan yaxşi uskuvalangan z-dlar Santyago-de-Kuba va Kamaguey viloyatlarida. Oziq-ovqat sanoati (qanddan taşqari) un tortiş va non yopiş korxonalaridan, göşt k-tlari, sut-sariyoğ, moy z-dlari va b. dan iborat. Soya moyi va aralaş yem, yer yonğoq, palma moylari va b. işlab çiqariladigan z-dlar bor. Tamaki mahsulotlari işlab çiqariladigan f-kalar mavjud. Kimyo sanoati, asosan, çetdan olinadigan xom aşyo va yarim fabrikat asosida işlaydi. 1 y.da örtaça 15,8 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi.
Gazlama va töqimaçilik buyumlariga bölgan ehtiyoj 50—60% ta'minlanadi. Töqimaçilik k-ti va f-kalari bor. Kön poyabzal sanoati mamlakat ehtiyojini asosan ta'min etadi. K.da yirik sement z-di, temir-beton konstruksiyalar, ğişt va b. z-dlar, uysozlik k-ti, oyna-şişa kti bor.
Konçilik sanoati va rangli metallurgiya nikelli, misli va b. ruda qazib oliş va ularni boyitiş korxonalaridan iborat. Nikel qazib çiqarişda K. dunyoda 3-örinda turadi. Q.x. maşinalari, dizel motorlari z-dy, elektrodlar f-kasi, kema quriş va ta'mirlaş korxonalari mavjud. Sönggi vaqtlarda xalqaro sayyohlik rivojlanib, valyuta tuşumlari manbalari orasida birinçi öringa çiqdi.
Transporti. Içki aloqalaruçun avtomobil transporti muhim ahamiyatga ega. T. y. ning öz. — 4,8 ming km. Avtomobil yöllari öz. — 14,5 ming km. Eng yirik portlari — Ganava va Santyago-de-Kuba.
K. çetga şakarqand, ruda va ruda konsentratlari, nikel, sitrus mevalar, içimlik, tamaki va tamaki mahsulotlari çiqaradi. Çetdan asbob-uskuna, transport vositalari, neft va neft mahsulotlari, ğalla, oziq-ovqat, yoğoç va h. k. olinadi. Taşqi savdoda RF, Lotin Amerikasi va Yevropadagi ba'zi mamlakatlar b-n hamkorlik qiladi. Pul birligi — Kuba pesosi.
Tibbiy xizmati. Vraçlar un-tlarning tibbiyot f-tlarida, hamşiralar bilim yurtlarida tayyorlanadi. K.da San-Visente, San-Diyego-delos-Ban'os, Santa-Fe va b. maşhur kurortlar bor.
Maorifi, ilmiy va madaiiy-ma'rifiy muassasalari. 1961 y. gi qonunga binoan, maorif davlat ixtiyoriga olindi va öqiş bepul qilindi, 9 y. lik (6 y. lik boşlanğiç va 3 y. lik asosiy örta) majburiy ta'lim joriy etildi. Hamma öquv yurtlarida stipendiya beriladigan böldi. Oliy öquv yurtlari: Ganava un-ti, Santyago-de-Kuba, Santa-Klara, Kamaguey un-tlari, Ganava yaqinida Oliy ped. in-ti, Milliy san'at maktabi, çet tillar oliy in-ti va b. Eng yirik kutubxonalari: Xose Marti nomidagi Milliy kutubxona, Ganava un-ti kutubxonasi. Ganavada Milliy muzey, Xalq san'ati muzeyi, Inqilob muzeyi, Antropologiya muzeyi va b. bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Asosiy gaz. va jur.lari: «Granma» (kundalik gaz., 1965 y.dan), «Trabaxadores» («Mehnatkaş», haftalik gaz., 1970 y.dan), «Tribuva de la Ganava» («Ganava minbari», haftanoma, 1980 y.dan), «Adelante» («Olğa», gaz., 1959 y.dan), «Vanguardia» («Ilğor», gaz., 1962 y.dan), «Venseremos» («Biz yengamiz», gaz., 1972 y.dan), «Viktoria» («Ğalaba», gaz., 1967 y.dan), «Muxeres» («Ayollar», oylik jur., 1961 y.dan), «Xiron» (gaz., 1960 y.dan), «Eskambray» (gaz., 1979 y.dan) va b. Milliy axborot agentligi — hukumatning rasmiy agentligi, 1974 y.da tuzilgan; Prensa Lativa, Lotin Amerikasi axborot agentligi, 1959 y.da asos solingan, Ganavada joylaşgan. K. radioeşittiriş va telekörsatuv in-ti davlat muassasasi bölib, u 1962 y.da tuzilgan, mamlakatdagi radioeşittiriş (1922 y.dan boşlangan) va telekörsatuvlarni (1950 y.dan boşlangan) nazorat qiladi. 1997 i. mamlakatda 5 milliy, 1 xalqaro, 14 viloyat va 31 munitsipal radiost-ya işladi. K. televideniyesi Ganavada joylaşgan.
Adabiyoti. S. Bilbaoning «Sabr közgusi» dostoni (1608) K. adabiyotining birinçi maşhur asarlaridan sanaladi, unda mahalliy aholining turmuşi aks ettirilgan. 18-a. boşlaridan kitob naşr etila boşlaşi, Ganava un-ti oçilişi, davriy naşrlar paydo bölişi K. adabiyotining rivojlanişiga yordam berdi. 18-a. oxirlarida Fransiyadagi burjua inqilobi va Şim. Amerikadagi mustaqillik uçun uruşlar ta'sirida K. yozuvçilari (M. de Sekeyra-i-Arango, M. X. de Ruvalkana, B. P. Ferrer va b.) Ganava vatanparvar jamiyati (1793) atrofiga töplanib, ma'rifatparvarlik ğoyalarini tarğib qildilar. 17—18-a. larda kreol va negr xalqi şe'riyati rivojlandi. 19- a. da romantizm yönalişida, mustamlakaçilikni qoralaş ruhida asarlar yaratildi. X. Marti «Uruş şoirlari» kitobida şoirlarning vatanparvarlik ruhidagi şe'rlarini töpladi. Romantik prozaga X. A. Eçeverria asos soldi. S. Vilyaverde, R. Mesa, N. Eredia romanlarida realistik tamoyillar aks etdi.
Zavonaviy ilğor adabiyotga asos solgan X. Marti ijodi inqilobiydemokratik romantizmdan realizmga rivojlanib bordi. Uning «Erkin şe'rlar», «Oddiy şe'rlar» turkumlariga kiritilgan şe'rlari mustamlakaçilikka vafrat, erksevarlik ruhi b-n suğorilgan edi. Ispaniyaga qarşi uruş (1895—98) ta'sirida ijtimoiy şe'riyat vujudga keldi. R. E. Boti, A. Akosta işqiy lirikaga murojaat qilişdi. R. Pedroso, M. Vanarro Luva va b. şoirlar ötkir ijtimoiy mavzularni qalamga oldilar. 1920-y.lar oxirida X. S. Talyet va R. Girao Afrika-Kuba poeziyasi (negr folklori va raqslari zaminida asar yaratiş)ga asos soldilar. Lotin Amerikasi adabiyoti tarixida A. Karpentyer ijodi katta örinni egallaydi. Uning «Aroziy saltanat», «Yöqolgan izlar», «Ma'rifat asri» romanlari maşhur. Iste'dodli şoir N. Gilyenning adabiy faoliyati 30-y.lar avvalida boşlandi. K.ning zavonaviy adabiyotida şoirlardan A. Auxyer, F. Hamis, R. Retamar, prozaçilardan X. Pöng, S. Mante, M. Kofino va b. barakali ijod qilmokdalar.
K. adiblaridan Baragono Xosening «Pentagonda», Gilyen Nikolasning «Ballada», Kostelyanos Xesusning «Bayroq», Vanarro Luva Manuelning «Biz yengamiz», Hamis Fayyatning «Ozodlik uçun» kabi asarlari özbek tili ga tarjima qilingan.
Me'morligi. Qişloq joylarda indeyslar sinçli kulbalar («boyo»), qoziqoyoqlar ustiga omborlar qurişi 20-a. gaça davom etdi. 16-a.da Ganava, Santyago-de-Kuba, Trinidad va b. şaharlar qurildi. Ularda salobatli binolar, töğri köçalar, markaziy maydonida çerkov va ratöşalar barpo etildi. 18-a.da binolar ispança va me-sikaça barokko hamda klassitsizm uslubida kolonnalar, ravoklar, rangdor naqşlar b-n bezatildi. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida Ganava va Trinidad ning boş maydonlarida me'morlik majmualari paydo böldi. 20-a. boşlarida Gavanada eklektika ruhida va modern uslubida, 1920—30 y.larda Yevropa va Amerika zamonaviy me'morligi uslubida köp qanatli binolar qurila boşladi (Telefon kompaniyasining binosi, Milliy Kapitoliy, Nafis san'at saroyi va b.). 1960-y.lardan bir xil körinişdagi ommaviy turar joylar quriş avj oldi. Yangi uy-joy dahalari qurildi. Sönggi yillarda keng xiyobonlar va temir-betondan köp qanatli zavonaviy uylar barpo etildi. Bunday uylarning yon-atrofida maktablar, bolalar boğçalari, savdo va madaniy markazlar, sport maydonçalari, suv havzalari va gulzorlar paydo böldi. Sanoat va transport in-şootlari, öquv binolari, kasalxonalar, tibbiyot markazlari, poliklinikalar, sport majmualari va dam oliş zonalari qurildi. K. me'morlari orasida maşhurlari: R. M. Franko, F. Salinas, R. Porro va b.
Tasviriy san'ati. Indeyslarning kad. san'ati namunalaridan ğorlardagi suratlar, sopol idişlar, yoğoç va toşdan işlangan sanamlar saqlangan. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida diniy mavzudagi rasmlar va tarixiy voqea manzaralari, maşhur arboblarning portretlari, xalq turmuşini ifodalovçi suratlar dunyoga keldi. X. N. dela Eskalera, V. Eskobar, X. B. Vermay, V. P. de Landaluse, F. Miale kabi rassomlar xalq turmuşiga xos manzaralarni tavsirladilar. Mamlakat Ispaniya zulmidan qutulgandan keyin tarixiy voqealar, jangu jadallar tasvirlangan vatanparvarlik ruhidagi suratlar köpaydi. Haykaltaroşlikda ham realizm, millat turmuşiga e'ti-bor namoyon böldi (X. Sikre, T. Ramos Blanko, E. Betankur). Novator rassomlar V. Garsia, A. Gattorno, X. Arçe, E. Avela, K. Enrikes va b. xalq turmuşini zör ehtiros b-n tasvirladilar. Keyingi yillarda umumlaşma ramziy obrazlar yaratişga intiluvçi K. Gonsales, A. Posse, S. Moreno, A. Benites kabi rassomlar tarixiy va zamonaviy mavzularda asarlar yaratdi.
Musiqasi Yevropa, birinçi navbatda, Ispaniya va Afrika musiqasi asosida tarkib topdi. Afro-Kuba musiqasida ispança ohanglar negrça raqs b-n uyğunlaşgan. 16—18-a. larda çerkov xonişçilar maktablari musiqa madaniyatining rivojlaniş markazi bölgan. 1776 y. Ganavada «Koliseo» teatri qurildi. 1816 y. «Santa Sesiliya» musiqa akademiyasiga asos solindi. 19-a. boşlarida K. xalq musiqasi janrlari va milliy mavzular b-n boğliq opera-buffa şakllandi. 19-a. örtalarida milliy kompozitorlik maktabi vujudga keldi. 1898 y. E. Sançes de Fuentesning milliy mavzudagi birinçi operasi —«Yumuri» sahvalaştirildi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida klassik va xalq musiqasi jamiyatlari, Gavana konservatoriyasi va simfonik orkestrlar paydo bölib, kompozitorlik ijodiyoti ravvak, topdi. K. inqilobi (1959) dan söng ijodiy jamoalar qayta tuzilib, yangilari taşkil etildi, ommaviy aşula janri rivojlandi. A. D. Kartaya «26 iyul marşi»ning matnini va musiqasini yaratdi. Kompozitorlardan N. Rodriges, K. Puebla, K. Farinyas, T. Kastelyanoslar maşxur böldi. Özbekistonda ötkazilayotgan Xalqaro simfonik musiqa va «Ilhom-XX» kamer musiqa festivallarida K. kompozitorlarining asarlari ham ijro etilmokda.
Teatri. K.da qadimdan indeyslarning areito deb ataladigan teatr tomoşalari körsatib kelingan. 16-a. da teatr san'ati ispan diniy teatri ta'sirida rivojlandi. 17-a.da dastlabki dunyoviy teatr truppalari vujudga keldi. 18-a. ning 1-yarmida kubalik muallifning (S. Pite deb taxmin qilinadi) «Şahzodaboğbon yoki soxta Kloridano» degan dastlabki asari paydo böldi. 1838 y. Ganavada 3 ming örinli «Takon» teatri oçildi. Unda drama, opera va balet spektakllari qöyildi. 1910 y. da teatr jamiyati tuzildi, jur.lar naşr etildi, yangi truppalar, jumladan, «Kueva» teatri (1936) taşqil topdi. 1941 y. Ganavada aktyorlar va rej.lar tayyorlaş uçun Dramatik san'at akademiyasi va Gavana un-ti qoşida teatr maktabi oçildi. 40—50- y.larda P. Alfonso, K. Felipe va b. dramaturglar turli mavzularda asarlar yaratdi. Teatrlarning repertuarlaridan jahon mumtoz dramaturgiyasining namunalari örin oldi. Gavanada K. milliy teatri (1959), Eksperimental teatr (1961), Milliy qöğirçoq teatri (1963), Teatr uyi (1964), Bolalar va ösmirlar birlaşgan milliy teatri (1966) bor. Ular milliy dramaturglardan V. Pinyera, X. Triana, A. Estorino, R. Ferrer, E. Kintero pyesalarini, jahon klassikasi asarlarini sahnalaştirgan.
Kinosi. K.da kinoxronika va hujjatli filmlar 1897 y.dan suratga oliva boşlagan. 1910—20 y.larda rej. lardan E. D. Kesela va R. Peon muntazam kino i. ç.ga asos soldilar. 30—40-y.larda ayrim kinofilmlardagiva K. hayoti körsatildi. Ekranlarda, asosan, AQŞ kinofilmlari namoyiş etildi. 1959 y. Ganavada K. kino san'ati va kino sanoati in-ti barpo etilgandan keyingi va çinakam milliy kino san'ati vujudga keldi. Köpgiva hujjatli filmlarning rej.lari S. Alvares, X. Espinosa, T. Alea, A. Roldan badiiy kinematografiyaning yetakçi arboblari bölib qolişdi. Multiplikatsi-on filmlar i. ç. rivojlandi. K. da 450 dan ortiq kinoteatr bor. 1961 y.dan «Sine Kubano» («Kuba kinosi») jur. naşr etildi. Keyingi yillarda «Xuan Kinkin sarguzaştlari» (rej. X. G. Espinosa), «Lyusiya» (rej. U. Solas), «Melya» (rej. E. P. Barnet), «Rançeador» (rej. S. Xiral) va b. kartivalar tomoşabinlarga manzur böldi. Ganavada Lotin Amerikasi kinosi xalqaro festivali ötkazib turiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КУБА (Cuba), Куба Республикаси (Republica de Cuba) — Вест-Индиядаги давлат. Куба о. ва Катта Антил о. лари гуруҳига кирувчи 1600 дан ортиқ майда оролда жойлашган. Майд. 110,86 минг км2. Аҳолиси 11,2 млн. киши (2001). Пойтахти — Ганава ш. Маъмурий жиҳатдан 14 вилоят (provincia)ra, вилоятлар муниципияларга бўлинган.
Давлат тузуми. К. — социалистик давлат. Амалдаги конституцияси 1976 й. умумхалқ референдумида маъқулланган, унга 1992 й. да тузатишлар киритилган. Давлат ҳокимиятининг олий органи ва қонун чиқарувчи орган — Халқ ҳокимияти миллий ассамблеяси; унинг депутатлари орасидан Давлат кенгаши раиси, унинг биринчи ўринбосари ва 5 ўринбосари, котиби ва 23 аъзоси сайланади. Давлат кенгашининг раиси (Фидель Кастро Рус) давлат ва ҳукумат бошлиғи ҳисобланади, миллий мудофаа кенгашига бошчилик қилади. Олий ижроия органи — Вазирлар кенгаши (ҳукумат). Унинг аъзолари Халқ ҳокимияти миллий ассамблеяси томонидан тасдиқланади.
Табиати. К. ҳудуди, асосан, текислик. Кир ва тоғлар К. нинг 1/3 қисмини эгаллаган. Куба о. нинг марказий қисмида Гуамуая тоғи бор (бал. 1156 м). Энг баланд тоғлар мамлакатнинг жан.-шарқида. Жан. соҳили бўйлаб Сьерра-Маэстра тоғлари чўзилган (бал. 1974 м ли Туркино чўққиси К. нинг энг юқори нуқтаси). Мис, марганец, асбест, тош туз, фосфорит, нефть, газ, хромит конлари ва б., Хувентуд (Пинос) о.да никель, кобальт, темир, марганец, вольфрам рудалари, қурилиш материаллари, жумладан, мармар ва каолин конлари бор.
Иқлими — тропик, йил давомида ҳаво ҳарорати ва нисбий намлик юқори даражада бўлади, ёмғирли мавсум — май — окт. Янв.нинг ўртача т-раси 22,5°, авг. ники 27,8°. Минимал т-ра 5° дан юқори, максимал т-ра 40°га етади. Йиллик ёғин текисликларда 1000— 1200 мм, тоғларда 2200 мм гача. Қурғоқчилик мавсуми нояб. дан апр.гача, асосан, К.нинг жан.даги текисликларида рўй беради, даҳшатли довул ва тропик циклонлар бўлиб туради. Дарёларининг кўпи қисқа, серостова ва кам сув. Энг катта дарёси — Кауто (ўз. 370 км) Сьерра-Маэстра тоғларидан бошланади. Дарёлари, асосан, ёмғир сувидан тўйинади.
К. ҳудудининг 10% часи ўрмон. Тоғ этақларида ва текисликлардаги қизил, қизил-жигарранг нам тупроқли ердарда кенг баргли ва доим яшил ўсимликлар, жумладан, пальма ҳамда кан дарахтлари, қуруқ ва тошлоқ ердарда қарағай ўрмонлари, сананвалар, майда баргли тиканли буталар, кактус ва ага-валар ўсади. Ер ўзлаштириш даврида кўпроқ текисликлардаги дарахтлар кесилган. Бунда баъзи дарахтлар, жумладан, пальмалар қолдирилган. Шунинг учун К.нинг ҳоз. текислик ландшафти ташқи кўринишдан пальмазорларга ўхшаб кетади. Ҳайвонот дунёсида умуртқалилар кам, кўпчилик ҳайвонлар эндемиклардир. Кўршапалакнинг 23 тури бор. Қушларнинг 300 дан ортиқ тури маълум. Уларнинг кўпи фақат қишлаш учун учиб келади. Маҳаллий турлари — колибри, тўтилар ва майда таскаралар. Калтакесақлар, тошбақа, тимсоҳ, бўғма илонлар яшайди. Ҳашаротлардан термит ва кокуйолар учрайди. Қуруқликда яшовчи краб ва қисқичбақалар бор. Қўриқхоналар: Эль-Кабо, Кўпелль ва б.; резерватлар: Сьевага-де-Сапата, Сьевагаде-Ланьер.
Аҳолисининг 98% дан кўпроғи кубалиқлар; хитой, япон ва гаитиликлар ҳам яшайди. Маҳаллий ақоли — индейсларнинг авлоди ҳам учрайди. Диндорлари христиан динининг католик ва протестант мазҳабига эътиқод қиладилар. Расмий тили — испан тили. Аҳолининг 72% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Ганава, Сантьяго-де-Куба, Камагуэй, Гуантанамо, Ольгин, Матансас, Съенфуэгос, Пивар-дель-Рио, Байамо, Санта-Клара ва б.
Тарихи. Мил. ав. 4-минг йилликдан илгарироқ ҳам К.да индейс қабилалари яшаган. 7—9-а.ларда К.га Жан. Америкадан маярлар, субтаино ва тайно қабилалари кўчиб келган. Бу қабилалар овчилик, балиқ овлаш ва деҳқончилик б-н шуғулланган. 15-а. охирларида оролда 200 мингдан ортиқ киши яшаган. Оролга 1492 й. окт.да X. Колумб экспедицияси етиб келган. Ўша вақтда К.да аранак индейс қабилалари яшарди. 1510 й. уни испанлар босиб олиб, аҳолини қириб ташлай бошлади. Индейслар ўз сардорлари — Атуэй ва Гуам раҳбарлигида босқинчиларга қарши қаттиқ курашди. Оғир меҳнат, очлик ва касаллик оқибатида 5 минг индейс тирик қолди, холос. Шунинг учун мустамлакачилар конлар ва шакарқамиш плантацияларида ишлатиш учун Африкадан негр-қуллар келтирдилар.
Иқтисодий ва маданий муносабатлар ривожланиши натижасида (18-а. охирларида) К. халқи шакллана бошлади. Испания мустамлакаларининг 1810—26 й.лардаги мустақиллик учун олиб борган уруши вақтида К. ер эгаларининг илғор қисми Ф. Аранго-и-Парреньо раҳбарлигида иқтисодий ва сиёсий ўзгаришлар қилиш учун курашди. Ватижада Испания бир оз ён беришга (тамаки монополиясини бекор қилиш, эркин савдога рухсат бериш ва б.) мажбур бўлди ва бу нарса К.нинг иқтисодий юксалишига олиб келди. 19-а.нинг 20-й.ларидан К, да газ.лар чиқа бошлади, яширин жамиятлар пайдо бўлди. Улар ўз олдига мустақиллик учун курашни мақсад қилиб қўйди. 1844 й. негр-қулларни озод қилиш учун ҳаракат қатнашчилари қаттиқ жазоландилар.
19-а.нинг 30-й.ларида К.да дастлабки тамаки ва сигара ф-калари пайдо бўлди. 60-й, лардан капиталистик муносабатлар ривожлана бошлади.
1868 й. 10 окт.да Орьенте вилоятида К. М. де Сеспедес раҳбарлигида К. ватанпарварларининг қўзғолони бошланди. Улар эълон қилган манифест К. халқининг испан мустамлакачиларига қарши 10 й. лик миллий озодлик курашини бошлаб берди. Қўзғолоннинг мақсадига тўла-тўкис эришилмаган бўлсада, аммо 1886 й. қулдорлик бекор қилинди. Испан ҳукмронлигига қатъий зарба беришга тайёргарлик ишлари олиб борилди. Бу ишга X. Марти раҳбарлик қилди. 1892 й. X. Марти АҚШ да К. инқилобий партияси (КИП)ни тузди. 1895 й. 24 фев.да Орьенте вилоятида К. мустақиллиги учун қуролли қўзғолон кўтарилди. 1895 й. сент.да К. Республикасининг инқилобий ҳукумати тузилди. Янги конституция ишлаб чиқилди. 1897 й. нояб.да Испания К.га мухторият берди, аммо кураш давом эттирилиб, йилнинг охирида К.нинг кўп қисми испанлардан озод қилинди. 1898 й.апр.да АКШ Испанияга қарши урушга қўшилиб, Испанияни тор-мор келтирди ва ўша йили Париж тинчлик битими тузилди. Битимга кўра, К. расман мустақил деб эълон қилинган бўлса ҳам, ҳақиқатда 1898 й.дан 1902 й.гача АҚШ тасарруфида бўлди.
1903 й.ги адолатсиз шартномага биноан, АКШ Гуантанамо ҳарбий-денгиз базасини номаълум муддатгача ижарага олди.
1925 й. майда давлат тепасига келган X. Мачадо террорчи диктатура ўрнатди. 1934 й. янв.да ҳукумат Ф. Батиста кулига ўтди, у ҳарбий-полиция режимини ўрватди. 1935 й. мартда умумий иш ташлаш бошланди, бунда Батиста режимини бекор қилиш, янги демократик конституция тузиш талаб этилди. 1944— 48 й.ларда Р. Грау Сан-Мартина ҳукуматга бошчилик қилди. Мавжуд сиёсатга қарши норозилик митинглари, иш ташлаш ва ҳ.к. ҳукуматни демократик ташқилотларга ён беришга мажбур этди.
1952 й. 10 мартдаги давлат тўнтариши натижасида ҳокимиятни ява Ф. Батиста эгаллади. Шу шароитда Ф. Кастро Рус бошлиқ инқилобчи ёшлар гуруҳи Батиста ҳокимиятига қарши қуролли кураш бошлади. 1953 й. 26 июлда гуруҳ Сантьягоде-Кубадаги Монкада казармасига ҳужум қилди. Пекин бу қужум муваффақиятсиз якунланди. Ф. Кастро ва унинг сафдошлари ҳибсга олиниб, 15 й.лик қамоқ жазосига ҳукм қилинди. 1955 й. кенг жамоатчилик тазйиқи натижасида ҳукумат маҳбусларга афв эълон қилди. Ф. Кастро АҚШ га, сўнг Мексикага кетди ва у ерда Ф. Батиста ҳокимиятига қарши қуролли кураш режасини ишлаб чикди. 1956 й. 2 дек.да Ф. Кастро бошчилигидаги гуруҳ «Гранма» яхтасида К.га келиб тушди. Шу пайтдан мамлакатни Ф. Батиста режимидан озод этиш учун кураш бошланди.
1957 й. 13 мартда талабаларнинг «Инқилобий директорат» деган сиёсий ташкилоти Батиста ҳукуматини йуқотиш мақсадида президент саройига бостириб кирди. 1959 й. 1 янв. кечаси Батиста
ҳокимияти ағдарилди. 1959 й. фев.да Ф. Кастро бошлиқ ҳукумат тузилди. О. Дортикос Торрадо президент бўлди. __ К. — 1945 й.дан БМТаъзоси. 1992 й.да ЎзР мустақиллигини тан олган. Миллий байрамлари: 1 янв. — Озодлик куни (1959), 26 июль — Миллий қўзғолон куни (1953).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. К. коммунисток партияси, 1961 й.да 3 ташқилот: К. халқ социалистах партияси, «26 июль ҳаракати» ва «13 март инқилобий директорати»нинг бирлашуви натижасида вужудга келган. К. меҳнаткашлари касаба уюшма маркази 1939 и. да тузилган, 19 та тармоқ касаба уюшмасини бирлаштиради.
Хўжалиги. К. — аграр-индустриал мамлакат. Давлат сектори саноат и.ч. нинг ҳаммасини, қурилиш ва савдони, транспортнинг 98% ни, қ.х.га яроқли ердарнинг 80% ни ўз ичига олади. Ялпи миллий даромадни ҳосил қилишда саноатнинг улуши 46%, қишлоқ, ўрмон хўжалиги ва балиқ овлаш улуши 15,9%..
Қишлоқ хўжалигининг асоси — шакарқамиш етиштириш. Экинзорларнинг ярмига (1,5 млн. га ерга) шакарқамиш экилади. Тамаки, кофе, манго, дон ва дуккақлилар, шоли, илдизмевалилар, мева, цитрус, мойли экинлар, пахта ва б., йил бўйи сабзавот ва полиз маҳсулотлари етиштирилади. Ананас, банан, қовун дарахти, кокос пальмаси, каноп анчагива майдонни эгаллайди. Чорвачилиги, асосан, гўшт-сут йўналишида. Қорамолчилик, чўчқачилик, паррандачилик ривожланган. Денгиздан балиқ ва денгиз жониворлари овланади.
Саноати. Қанд-шакар и.ч. — К. саноатининг етакчи тармоғи. Энг катта ва техник жиҳатдан яхши ускуваланган з-длар Сантьяго-де-Куба ва Камагуэй вилоятларида. Озиқ-овқат саноати (қанддан ташқари) ун тортиш ва нон ёпиш корхоналаридан, гўшт к-тлари, сут-сариёғ, мой з-длари ва б. дан иборат. Соя мойи ва аралаш ем, ер ёнғоқ, пальма мойлари ва б. ишлаб чиқариладиган з-длар бор. Тамаки маҳсулотлари ишлаб чиқариладиган ф-калар мавжуд. Кимё саноати, асосан, четдан олинадиган хом ашё ва ярим фабрикат асосида ишлайди. 1 й.да ўртача 15,8 млрд. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади.
Газлама ва тўқимачилик буюмларига бўлган эҳтиёж 50—60% таъминланади. Тўқимачилик к-ти ва ф-калари бор. Кўн пойабзал саноати мамлакат эҳтиёжини асосан таъмин этади. К.да йирик цемент з-ди, темир-бетон конструкциялар, ғишт ва б. з-длар, уйсозлик к-ти, ойна-шиша кти бор.
Кончилик саноати ва рангли металлургия никелли, мисли ва б. руда қазиб олиш ва уларни бойитиш корхоналаридан иборат. Никель қазиб чиқаришда К. дунёда 3-ўринда туради. Қ.х. машиналари, дизель моторлари з-дй, электродлар ф-каси, кема қуриш ва таъмирлаш корхоналари мавжуд. Сўнгги вақтларда халқаро сайёҳлик ривожланиб, валюта тушумлари манбалари орасида биринчи ўринга чиқди.
Транспорти. Ички алоқаларучун автомобиль транспорти муҳим аҳамиятга эга. Т. й. нинг ўз. — 4,8 минг км. Автомобиль йўллари ўз. — 14,5 минг км. Энг йирик портлари — Ганава ва Сантьяго-де-Куба.
К. четга шакарқанд, руда ва руда концентратлари, никель, цитрус мевалар, ичимлик, тамаки ва тамаки маҳсулотлари чиқаради. Четдан асбоб-ускуна, транспорт воситалари, нефть ва нефть маҳсулотлари, ғалла, озиқ-овқат, ёғоч ва ҳ. к. олинади. Ташқи савдода РФ, Лотин Америкаси ва Европадаги баъзи мамлакатлар б-н ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — Куба песоси.
Тиббий хизмати. Врачлар ун-тларнинг тиббиёт ф-тларида, ҳамширалар билим юртларида тайёрланади. К.да Сан-Висенте, Сан-Диего-делос-Банъос, Санта-Фе ва б. машҳур курортлар бор.
Маорифи, илмий ва мадаиий-маърифий муассасалари. 1961 й. ги қонунга биноан, маориф давлат ихтиёрига олинди ва ўқиш бепул қилинди, 9 й. лик (6 й. лик бошланғич ва 3 й. лик асосий ўрта) мажбурий таълим жорий этилди. Ҳамма ўқув юртларида стипендия бериладиган бўлди. Олий ўқув юртлари: Ганава ун-ти, Сантьяго-де-Куба, Санта-Клара, Камагуэй ун-тлари, Ганава яқинида Олий пед. ин-ти, Миллий санъат мактаби, чет тиллар олий ин-ти ва б. Энг йирик кутубхоналари: Хосе Марти номидаги Миллий кутубхона, Ганава ун-ти кутубхонаси. Ганавада Миллий музей, Халқ санъати музейи, Инқилоб музейи, Антропология музейи ва б. бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Асосий газ. ва жур.лари: «Гранма» (кундалик газ., 1965 й.дан), «Трабахадорес» («Меҳнаткаш», ҳафталик газ., 1970 й.дан), «Трибува де ла Ганава» («Ганава минбари», ҳафтанома, 1980 й.дан), «Аделанте» («Олға», газ., 1959 й.дан), «Вангуардиа» («Илғор», газ., 1962 й.дан), «Венсеремос» («Биз енгамиз», газ., 1972 й.дан), «Викториа» («Ғалаба», газ., 1967 й.дан), «Мухерес» («Аёллар», ойлик жур., 1961 й.дан), «Хирон» (газ., 1960 й.дан), «Эскамбрай» (газ., 1979 й.дан) ва б. Миллий ахборот агентлиги — ҳукуматнинг расмий агентлиги, 1974 й.да тузилган; Пренса Латива, Лотин Америкаси ахборот агентлиги, 1959 й.да асос солинган, Ганавада жойлашган. К. радиоэшиттириш ва телекўрсатув ин-ти давлат муассасаси бўлиб, у 1962 й.да тузилган, мамлакатдаги радиоэшиттириш (1922 й.дан бошланган) ва телекўрсатувларни (1950 й.дан бошланган) назорат қилади. 1997 и. мамлакатда 5 миллий, 1 халқаро, 14 вилоят ва 31 муниципал радиост-я ишлади. К. телевидениеси Ганавада жойлашган.
Адабиёти. С. Бильбаонинг «Сабр кўзгуси» достони (1608) К. адабиётининг биринчи машҳур асарларидан саналади, унда маҳаллий аҳолининг турмуши акс эттирилган. 18-а. бошларидан китоб нашр этила бошлаши, Ганава ун-ти очилиши, даврий нашрлар пайдо бўлиши К. адабиётининг ривожланишига ёрдам берди. 18-а. охирларида Франциядаги буржуа инқилоби ва Шим. Америкадаги мустақиллик учун урушлар таъсирида К. ёзувчилари (М. де Секейра-и-Аранго, М. X. де Рувалькана, Б. П. Феррер ва б.) Ганава ватанпарвар жамияти (1793) атрофига тўпланиб, маърифатпарварлик ғояларини тарғиб қилдилар. 17—18-а. ларда креоль ва негр халқи шеърияти ривожланди. 19- а. да романтизм йўналишида, мустамлакачиликни қоралаш руҳида асарлар яратилди. X. Марти «Уруш шоирлари» китобида шоирларнинг ватанпарварлик руҳидаги шеърларини тўплади. Романтик прозага X. А. Эчеверриа асос солди. С. Вильяверде, Р. Меса, Н. Эредиа романларида реалистик тамойиллар акс этди.
Завонавий илғор адабиётга асос солган X. Марти ижоди инқилобийдемократик романтизмдан реализмга ривожланиб борди. Унинг «Эркин шеърлар», «Оддий шеърлар» туркумларига киритилган шеърлари мустамлакачиликка вафрат, эрксеварлик руҳи б-н суғорилган эди. Испанияга қарши уруш (1895—98) таъсирида ижтимоий шеърият вужудга келди. Р. Э. Боти, А. Акоста ишқий лирикага мурожаат қилишди. Р. Педросо, М. Ванарро Лува ва б. шоирлар ўткир ижтимоий мавзуларни қаламга олдилар. 1920-й.лар охирида X. С. Тальет ва Р. Гирао Африка-Куба поэзияси (негр фольклори ва рақслари заминида асар яратиш)га асос солдилар. Лотин Америкаси адабиёти тарихида А. Карпентьер ижоди катта ўринни эгаллайди. Унинг «Арозий салтанат», «Йўқолган излар», «Маърифат асри» романлари машҳур. Истеъдодли шоир Н. Гильеннинг адабий фаолияти 30-й.лар аввалида бошланди. К.нинг завонавий адабиётида шоирлардан А. Аухьер, Ф. Ҳамис, Р. Ретамар, прозачилардан X. Пўнг, С. Манте, М. Кофиньо ва б. баракали ижод қилмокдалар.
К. адибларидан Барагоньо Хосенинг «Пентагонда», Гильен Николаснинг «Баллада», Костельянос Хесуснинг «Байроқ», Ванарро Лува Мануэлнинг «Биз енгамиз», Ҳамис Файятнинг «Озодлик учун» каби асарлари ўзбек тили га таржима қилинган.
Меъморлиги. Қишлоқ жойларда индейслар синчли кулбалар («бойо»), қозиқоёқлар устига омборлар қуриши 20-а. гача давом этди. 16-а.да Ганава, Сантьяго-де-Куба, Тринидад ва б. шаҳарлар қурилди. Уларда салобатли бинолар, тўғри кўчалар, марказий майдонида черков ва ратўшалар барпо этилди. 18-а.да бинолар испанча ва ме-сикача барокко ҳамда классицизм услубида колонналар, равоклар, рангдор нақшлар б-н безатилди. 18-а. охири — 19-а. бошларида Ганава ва Тринидад нинг бош майдонларида меъморлик мажмуалари пайдо бўлди. 20-а. бошларида Гаванада эклектика руҳида ва модерн услубида, 1920—30 й.ларда Европа ва Америка замонавий меъморлиги услубида кўп қанатли бинолар қурила бошлади (Телефон компаниясининг биноси, Миллий Капитолий, Нафис санъат саройи ва б.). 1960-й.лардан бир хил кўринишдаги оммавий турар жойлар қуриш авж олди. Янги уй-жой даҳалари қурилди. Сўнгги йилларда кенг хиёбонлар ва темир-бетондан кўп қанатли завонавий уйлар барпо этилди. Бундай уйларнинг ён-атрофида мактаблар, болалар боғчалари, савдо ва маданий марказлар, спорт майдончалари, сув ҳавзалари ва гулзорлар пайдо бўлди. Саноат ва транспорт ин-шоотлари, ўқув бинолари, касалхоналар, тиббиёт марказлари, поликлиникалар, спорт мажмуалари ва дам олиш зоналари қурилди. К. меъморлари орасида машҳурлари: Р. М. Франко, Ф. Салинас, Р. Порро ва б.
Тасвирий санъати. Индейсларнинг кад. санъати намуналаридан ғорлардаги суратлар, сопол идишлар, ёғоч ва тошдан ишланган санамлар сақланган. 18-а. охири — 19-а. бошларида диний мавзудаги расмлар ва тарихий воқеа манзаралари, машҳур арбобларнинг портретлари, халқ турмушини ифодаловчи суратлар дунёга келди. X. Н. дела Эскалера, В. Эскобар, X. Б. Вермай, В. П. де Ландалусе, Ф. Миале каби рассомлар халқ турмушига хос манзараларни тавсирладилар. Мамлакат Испания зулмидан қутулгандан кейин тарихий воқеалар, жангу жадаллар тасвирланган ватанпарварлик руҳидаги суратлар кўпайди. Ҳайкалтарошликда ҳам реализм, миллат турмушига эъти-бор намоён бўлди (X. Сикре, Т. Рамос Бланко, Э. Бетанкур). Новатор рассомлар В. Гарсиа, А. Гатторно, X. Арче, Э. Авела, К. Энрикес ва б. халқ турмушини зўр эҳтирос б-н тасвирладилар. Кейинги йилларда умумлашма рамзий образлар яратишга интилувчи К. Гонсалес, А. Поссе, С. Морено, А. Бенитес каби рассомлар тарихий ва замонавий мавзуларда асарлар яратди.
Мусиқаси Европа, биринчи навбатда, Испания ва Африка мусиқаси асосида таркиб топди. Афро-Куба мусиқасида испанча оҳанглар негрча рақс б-н уйғунлашган. 16—18-а. ларда черков хонишчилар мактаблари мусиқа маданиятининг ривожланиш маркази бўлган. 1776 й. Ганавада «Колисео» театри қурилди. 1816 й. «Санта Сесилия» мусиқа академиясига асос солинди. 19-а. бошларида К. халқ мусиқаси жанрлари ва миллий мавзулар б-н боғлиқ опера-буффа шаклланди. 19-а. ўрталарида миллий композиторлик мактаби вужудга келди. 1898 й. Э. Санчес де Фуэнтеснинг миллий мавзудаги биринчи операси —«Юмури» саҳвалаштирилди. 19-а. охири — 20-а. бошларида классик ва халқ мусиқаси жамиятлари, Гавана консерваторияси ва симфоник оркестрлар пайдо бўлиб, композиторлик ижодиёти раввак, топди. К. инқилоби (1959) дан сўнг ижодий жамоалар қайта тузилиб, янгилари ташкил этилди, оммавий ашула жанри ривожланди. А. Д. Картая «26 июль марши»нинг матнини ва мусиқасини яратди. Композиторлардан Н. Родригес, К. Пуэбла, К. Фариньяс, Т. Кастельянослар машхур бўлди. Ўзбекистонда ўтказилаётган Халқаро симфоник мусиқа ва «Илҳом-XX» камер мусиқа фестивалларида К. композиторларининг асарлари ҳам ижро этилмокда.
Театри. К.да қадимдан индейсларнинг ареито деб аталадиган театр томошалари кўрсатиб келинган. 16-а. да театр санъати испан диний театри таъсирида ривожланди. 17-а.да дастлабки дунёвий театр труппалари вужудга келди. 18-а. нинг 1-ярмида кубалик муаллифнинг (С. Пите деб тахмин қилинади) «Шаҳзодабоғбон ёки сохта Клоридано» деган дастлабки асари пайдо бўлди. 1838 й. Ганавада 3 минг ўринли «Такон» театри очилди. Унда драма, опера ва балет спектакллари қўйилди. 1910 й. да театр жамияти тузилди, жур.лар нашр этилди, янги труппалар, жумладан, «Куэва» театри (1936) ташқил топди. 1941 й. Ганавада актёрлар ва реж.лар тайёрлаш учун Драматик санъат академияси ва Гавана ун-ти қошида театр мактаби очилди. 40—50- й.ларда П. Альфонсо, К. Фелипе ва б. драматурглар турли мавзуларда асарлар яратди. Театрларнинг репертуарларидан жаҳон мумтоз драматургиясининг намуналари ўрин олди. Гаванада К. миллий театри (1959), Экспериментал театр (1961), Миллий қўғирчоқ театри (1963), Театр уйи (1964), Болалар ва ўсмирлар бирлашган миллий театри (1966) бор. Улар миллий драматурглардан В. Пиньера, X. Триана, А. Эсторино, Р. Феррер, Э. Кинтеро пьесаларини, жаҳон классикаси асарларини саҳналаштирган.
Киноси. К.да кинохроника ва ҳужжатли фильмлар 1897 й.дан суратга олива бошлаган. 1910—20 й.ларда реж. лардан Э. Д. Кесела ва Р. Пеон мунтазам кино и. ч.га асос солдилар. 30—40-й.ларда айрим кинофильмлардагива К. ҳаёти кўрсатилди. Экранларда, асосан, АҚШ кинофильмлари намойиш этилди. 1959 й. Ганавада К. кино санъати ва кино саноати ин-ти барпо этилгандан кейинги ва чинакам миллий кино санъати вужудга келди. Кўпгива ҳужжатли фильмларнинг реж.лари С. Альварес, X. Эспиноса, Т. Алеа, А. Рольдан бадиий кинематографиянинг етакчи арбоблари бўлиб қолишди. Мультипликаци-он фильмлар и. ч. ривожланди. К. да 450 дан ортиқ кинотеатр бор. 1961 й.дан «Сине Кубано» («Куба киноси») жур. нашр этилди. Кейинги йилларда «Хуан Кинкин саргузаштлари» (реж. X. Г. Эспиноса), «Люсия» (реж. У. Солас), «Мелья» (реж. Э. П. Барнет), «Ранчеадор» (реж. С. Хираль) ва б. картивалар томошабинларга манзур бўлди. Ганавада Лотин Америкаси киноси халқаро фестивали ўтказиб турилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.