Kubroviylik

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 743–745-b. — ziyouz.com

Kubroviylik — tasavvuf tariqati. 13-a. boşida Xorazmda Najmiddin Kubro asos solgan. Uning asarlarida tariqatning mohiyati, öziga xos talab va qoidalari bayon qilib berilgan. Kubroning tasavvufiy ta'limotiga köra, inson öz mohiyati b-n kiçik olamdir, u katta olam bölgan koinotdagi barça narsalarni va sifatlarni özida mujassamlaştiradi. Ammo ilohiy sifatlar yuqori samoviy doiralarda birin-ketin öziga xos maqomlarda joylaşganligidan, haqiqat yölini qidiruvçilar bunday kamoga erişiş uçun ma'lum riyozatli yöllarni ötişlari zarur. Bu yölda unga piri komil rahnamolik qilişi kerak. Kubro kamolotga erişiş asoslarini quyidagi önta talab («Önta usul») da ifodalab bergan: tavba — barça amallarning boşi bölib, Alloh oldida tavba qiliş, bundan keyingi hayotni ilohiy ezgulik va xayrga bağişlaşga ahd qiliş; zuhd — taqvo, parhez, haromdan hazar qilib, halollikka yuz tutiş, Alloh man etgan işlarni qilmaslik; tanakkul (tanak-kal) — barça işlarni qilişda Allohning mehribonligi va qudratiga tayaniş; qanoat — hayot keçirişda oz narsa b-n qanoatlaniş, mö'tadillik, tuban mayllardan ozod böliş; özlat — tanholikda böliş, xilvatda ruhni poklaş; tanajjuh (yuzlaniş) — butun vujud b-n Allohga yuzlanib, undan madad söraş, u sari qalban intiliş; sabr — solikning öz e'tiqodi, niyatini sivaşi. Haq yölining azobu iztirobiga çidagan kişilargina maqsadga erişadi; muroqaba (tafakkurga ğarq böliş) — qalb poklangani va tuban ehtiroslardan holiligini tuyib, xotirjam bölinganini eslab xayolga çömiş, Haq taolo rahm-şafqatini kötib turiş; zikr — Allohning ismini tildan qöymaslik, kalimayu duolarni muntazam takrorlab turiş; rizo — Alloh qudratini çu-qur his qilgan holda, özini butkul uning irodasiga topşiriş va bundan hözurlaniş. Bu maqom solikni Haqqa, Haqning unga yaqinlaşganligini bildiradi.

Kubro ilohiy ma'rifatni sufiy faqat foniylik holatida, ya'ni butkul özligini yöqotib idrok eta oladi, degan fikrga e'tiroz bildiradi va Juvayd Bağdodiyning «sahv» (huşyorlik) yölini tötib, tafakkuriy-aqliy bilimga e'tiborni qaratadi. Bunday yölni Ahmad Yassaviy, Bahouddin Naqşband ham ma'qullagan.

Kubro inson ruhiy keçinmalari, nozik holatlarini puxta bilgan. Şunga muvofiq «latoif» («nozik ta'blilik») nazariyasini işlab çiqqan. Bu nazariyaga köra, inson ruhi közga körinmas latif markazlardan iborat. Bu ong va tuyğu, ruh va jism orasidagi bir narsa. Uni ilğab oliş muşkul. Ammo inson hayotida bu markazlarning ahamiyati muhim. Sufiy ayni şu markazlarni ilğab olişi lozim. Ana şu «latoif» insonning ilohiy xislatidir. Sufiy riyozatlar, maşqlar davomida bu latoifni turli holatlarning özgarişi, ranglar va şakllarning almaşinişi tarzida tasavvur qiladi.

Kubro nazarida nuqta, doğ va doira murid ruhiy qolatlari özgarişida muhim xizmat qiladi. Doira — falak doiralarining aylanişi, doğ — dunyo timsoli, nuqta — vaxdatdir. Doira doimiy aylanişda, u doğni ham öz içiga oladi. Ammo bölar markaz tomon, ya'ni nuqta sari intiladi. Nuqta mohiyatini anglaş orqali Alloh olamini idrok etsa böladi.

K.da ranglar muhim rol öyvaydi, ular sufiyning ruhiy holatlarini, Alloh tomon qöygan qadamining bosqiçlarini bildirib turadi. Zangori rang solikning tavba qilib tariqatga qadam qöyganida körinadi. Sariq rangda solikning Alloh yodi b-n yaşaşi tuşuniladi. Qizil rang solikning ruhi vujudidan ajrala boşlaganini, ma'rifatga yaqinlaşganini bildiradi. Oq rang yurakning poklanişiga işora va haqiqatni anglaşning boşlanişidir. Yaşil rang vahiylikdan nişova. U sirlarning siriga, ğaybga oşnolikni bildiradi va solikning asl mohiyatlarga yetişayetganligini ham anglatişi mumkin. Mazkur ranglar solikning Alloh tomon ruhiy safarini anglatsa, qora rang Alloxdan xalq sari safarini bildiradi, sirlar xazinasini eğallaşni va hayratga ğarq bölişini ifodalaydi. Hayratdagi ruh şariatning mağzi — hikmatini boşqatdan idrok etib, qoronği bir doğ rangiga öraladi. Nihoyat solik ruhi yana Alloh huzurida paydo böladi. U qora rangdan qutulib, rangsizlik holatiga kiradi. Zoti kull (barça haqiqatga yetişiş) darajasini egallagan solik yakranglik holatida maqsadiga erişadi.

Najmiddin Kubrodagi ranglar va ularning ma'nolari ba'zi mutassaviflar ta'riflagan ranglarning şarhidan farq qiladi.

Kubro yetti rang xislatini yetti tuşunçaga moslab tuşuntirgan. Uningça, oq rang — islomni, sariq rang — imonni, zangori rang — ehsonni, yaşil rang — itminon (işonç)ni, kök rang — iqon (töliq işonç)ni, qizil rang — irfonni, qora rang — hayajon (hayrat)ni anglatadi. Solik ruhi holatlarini, qaysi rang köz oldida namoyon bölayotganini piriga aytib turişi kerak. Pir şunga qarab, muridning qaysi bosqiçda turganini bilib, unga yangi vazifalar yuklaydi. Keyingi sufiylar ham Kubro singari qora rangni hayrat belgisi hisoblab, uni ruhning fanoga ğarq holati ramzi sifatida ta'kidlaşgan.

K.da tariqat a'zolarining yagona taşqiliy tizimi bölmagan. Ularni ta'limotning ruhi va maqsadi birlaştirgan. Kubroning şogirdi Sayfiddin Boxarziy (1261 y.v.e.) Buxoro yaqinidagi Soktariy qişloğida Vajmiddin Kubro nomi b-n atalgan xonaqoh taşqil qilgan. Bu yerda K. tariqati 18-a. oxirlarigaça keng tarqalgan edi. Uning a'zolari Kubro ğoyalarini Movarounnahr ş.larigagina emas, balki Eron, Misr, Iroq va Afğonistonga ham yoydilar.

Ayniqsa, K. Hindistonda çuqur ildiz otdi. Keyinçalik K.ning bir qança mustaqil şoxobçalari vujudga keldi. Bölar — firdavsiya, nuriya, rukniya, hamadoniya, iğtişoşiya, zahabiya, nurbaxşiya.

K. tufayli irfoniy hikmat va insoniy poklik, ilohiy ma'rifat ğoyalari butun Şarqqa tarqaldi, bu tariqat islomning şuhratiga şuhrat qöşdi.

Ad.: Komi lov N., Tasavvuf (2-kitob), T., 1999; Snesarev G. P., Xorezmiyskiye legendi kak istoçnik po istorii religioznix kultov Sredney Azii, M., 1983; Tri-mingem Dj. S, Sufiyskiye ordeni v islame, M., 1989.

Najmiddin Komilov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КУБРОВИЙЛИК — тасаввуф тариқати. 13-а. бошида Хоразмда Нажмиддин Кубро асос солган. Унинг асарларида тариқатнинг моҳияти, ўзига хос талаб ва қоидалари баён қилиб берилган. Кубронинг тасаввуфий таълимотига кўра, инсон ўз моҳияти б-н кичик оламдир, у катта олам бўлган коинотдаги барча нарсаларни ва сифатларни ўзида мужассамлаштиради. Аммо илоҳий сифатлар юқори самовий доираларда бирин-кетин ўзига хос мақомларда жойлашганлигидан, ҳақиқат йўлини қидирувчилар бундай камога эришиш учун маълум риёзатли йўлларни ўтишлари зарур. Бу йўлда унга пири комил раҳнамолик қилиши керак. Кубро камолотга эришиш асосларини қуйидаги ўнта талаб («Ўнта усул») да ифодалаб берган: тавба — барча амалларнинг боши бўлиб, Аллоҳ олдида тавба қилиш, бундан кейинги ҳаётни илоҳий эзгулик ва хайрга бағишлашга аҳд қилиш; зуҳд — тақво, парҳез, ҳаромдан ҳазар қилиб, ҳалолликка юз тутиш, Аллоҳ ман этган ишларни қилмаслик; танаккул (танак-кал) — барча ишларни қилишда Аллоҳнинг меҳрибонлиги ва қудратига таяниш; қаноат — ҳаёт кечиришда оз нарса б-н қаноатланиш, мўътадиллик, тубан майллардан озод бўлиш; ўзлат — танҳоликда бўлиш, хилватда руҳни поклаш; танажжуҳ (юзланиш) — бутун вужуд б-н Аллоҳга юзланиб, ундан мадад сўраш, у сари қалбан интилиш; сабр — соликнинг ўз эътиқоди, ниятини сиваши. Ҳақ йўлининг азобу изтиробига чидаган кишиларгина мақсадга эришади; муроқаба (тафаккурга ғарқ бўлиш) — қалб поклангани ва тубан эҳтирослардан ҳолилигини туйиб, хотиржам бўлинганини эслаб хаёлга чўмиш, Ҳақ таоло раҳм-шафқатини кўтиб туриш; зикр — Аллоҳнинг исмини тилдан қўймаслик, калимаю дуоларни мунтазам такрорлаб туриш; ризо — Аллоҳ қудратини чу-қур ҳис қилган ҳолда, ўзини буткул унинг иродасига топшириш ва бундан ҳўзурланиш. Бу мақом соликни Ҳаққа, Ҳақнинг унга яқинлашганлигини билдиради.

Кубро илоҳий маърифатни суфий фақат фонийлик ҳолатида, яъни буткул ўзлигини йўқотиб идрок эта олади, деган фикрга эътироз билдиради ва Жувайд Бағдодийнинг «саҳв» (ҳушёрлик) йўлини тўтиб, тафаккурий-ақлий билимга эътиборни қаратади. Бундай йўлни Аҳмад Яссавий, Баҳоуддин Нақшбанд ҳам маъқуллаган.

Кубро инсон руҳий кечинмалари, нозик ҳолатларини пухта билган. Шунга мувофиқ «латоиф» («нозик таъблилик») назариясини ишлаб чиққан. Бу назарияга кўра, инсон руҳи кўзга кўринмас латиф марказлардан иборат. Бу онг ва туйғу, руҳ ва жисм орасидаги бир нарса. Уни илғаб олиш мушкул. Аммо инсон ҳаётида бу марказларнинг аҳамияти муҳим. Суфий айни шу марказларни илғаб олиши лозим. Ана шу «латоиф» инсоннинг илоҳий хислатидир. Суфий риёзатлар, машқлар давомида бу латоифни турли ҳолатларнинг ўзгариши, ранглар ва шаклларнинг алмашиниши тарзида тасаввур қилади.

Кубро назарида нуқта, доғ ва доира мурид руҳий қолатлари ўзгаришида муҳим хизмат қилади. Доира — фалак доираларининг айланиши, доғ — дунё тимсоли, нуқта — вахдатдир. Доира доимий айланишда, у доғни ҳам ўз ичига олади. Аммо бўлар марказ томон, яъни нуқта сари интилади. Нуқта моҳиятини англаш орқали Аллоҳ оламини идрок этса бўлади.

К.да ранглар муҳим роль ўйвайди, улар суфийнинг руҳий ҳолатларини, Аллоҳ томон қўйган қадамининг босқичларини билдириб туради. Зангори ранг соликнинг тавба қилиб тариқатга қадам қўйганида кўринади. Сариқ рангда соликнинг Аллоҳ ёди б-н яшаши тушунилади. Қизил ранг соликнинг руҳи вужудидан ажрала бошлаганини, маърифатга яқинлашганини билдиради. Оқ ранг юракнинг покланишига ишора ва ҳақиқатни англашнинг бошланишидир. Яшил ранг ваҳийликдан нишова. У сирларнинг сирига, ғайбга ошноликни билдиради ва соликнинг асл моҳиятларга етишаетганлигини ҳам англатиши мумкин. Мазкур ранглар соликнинг Аллоҳ томон руҳий сафарини англатса, қора ранг Аллохдан халқ сари сафарини билдиради, сирлар хазинасини эғаллашни ва ҳайратга ғарқ бўлишини ифодалайди. Ҳайратдаги руҳ шариатнинг мағзи — ҳикматини бошқатдан идрок этиб, қоронғи бир доғ рангига ўралади. Ниҳоят солик руҳи яна Аллоҳ ҳузурида пайдо бўлади. У қора рангдан қутулиб, рангсизлик ҳолатига киради. Зоти кулл (барча ҳақиқатга етишиш) даражасини эгаллаган солик якранглик ҳолатида мақсадига эришади.

Нажмиддин Кубродаги ранглар ва уларнинг маънолари баъзи мутассавифлар таърифлаган рангларнинг шарҳидан фарқ қилади.

Кубро етти ранг хислатини етти тушунчага мослаб тушунтирган. Унингча, оқ ранг — исломни, сариқ ранг — имонни, зангори ранг — эҳсонни, яшил ранг — итминон (ишонч)ни, кўк ранг — иқон (тўлиқ ишонч)ни, қизил ранг — ирфонни, қора ранг — ҳаяжон (ҳайрат)ни англатади. Солик руҳи ҳолатларини, қайси ранг кўз олдида намоён бўлаётганини пирига айтиб туриши керак. Пир шунга қараб, муриднинг қайси босқичда турганини билиб, унга янги вазифалар юклайди. Кейинги суфийлар ҳам Кубро сингари қора рангни ҳайрат белгиси ҳисоблаб, уни руҳнинг фанога ғарқ ҳолати рамзи сифатида таъкидлашган.

К.да тариқат аъзоларининг ягона ташқилий тизими бўлмаган. Уларни таълимотнинг руҳи ва мақсади бирлаштирган. Кубронинг шогирди Сайфиддин Бохарзий (1261 й.в.э.) Бухоро яқинидаги Соктарий қишлоғида Важмиддин Кубро номи б-н аталган хонақоҳ ташқил қилган. Бу ерда К. тариқати 18-а. охирларигача кенг тарқалган эди. Унинг аъзолари Кубро ғояларини Мовароуннаҳр ш.ларигагина эмас, балки Эрон, Миср, Ироқ ва Афғонистонга ҳам ёйдилар.

Айниқса, К. Ҳиндистонда чуқур илдиз отди. Кейинчалик К.нинг бир қанча мустақил шохобчалари вужудга келди. Бўлар — фирдавсия, нурия, рукния, ҳамадония, иғтишошия, заҳабия, нурбахшия.

К. туфайли ирфоний ҳикмат ва инсоний поклик, илоҳий маърифат ғоялари бутун Шарққа тарқалди, бу тариқат исломнинг шуҳратига шуҳрат қўшди.

Ад.: Коми лов Н., Тасаввуф (2-китоб), Т., 1999; Снесарев Г. П., Хорезмийские легенды как источник по истории религиозных культов Средней Азии, М., 1983; Три-мингэм Дж. С, Суфийские ордены в исламе, М., 1989.

Нажмиддин Комилов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.