Kuçala
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 816-b. — ziyouz.com
Kuçala KUÇALA, çayonöt (Arum korolkovii Rgl.) — 1) kuçaladoşlar oilasiga mansub tuguvaqli, köp yillik, zaharli öt. Böyi 40—50 sm. Bargi şapaloq, uzun bandli. Barg bandining ostki qismi qin hosil qilib, poyani öraydi. Gullari ayrim jinsli, töpguli sötasimon. Yuqori qismida çangçi, quyida esa uruğçi gullar joylaşgan. Toşkent, Farğona va Samarqand viloyatlarining toğ urmonlaridagi zax yerdarda ösadi. May oyida gullaydi, uruği iyunda pişadi. Tuguvagida saponin, kraxmal, mevasida karotinoid, likopin bor. Tugunagidan tayyorlangan tolqon xalq tabobatida ilon va çayon çaqqanda, kunjut moyiga qorilgan tolqonidan pişirilgan non bavosirni, asalga qorilgan K. tolqoni esa pesni davolaşda qöllanadi. Yançilgan tugunagini unga qorib siçqon, kalamuş va b. kemiruvçilarni zaharlaydigan xörak tayyorlanadi; 2) köpçilik daraxt ösimliklar (qayin, terak, tol) ning şingilsimon töpguli; gullaganidan (uruğçi K.) yoki uruğlaganidan keyin (çangçi K.) yaxlit tökiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КУЧАЛА, чаёнўт (Arum korolkovii Rgl.) — 1) кучаладошлар оиласига мансуб тугувақли, кўп йиллик, заҳарли ўт. Бўйи 40—50 см. Барги шапалоқ, узун бандли. Барг бандининг остки қисми қин ҳосил қилиб, пояни ўрайди. Гуллари айрим жинсли, тўпгули сўтасимон. Юқори қисмида чангчи, қуйида эса уруғчи гуллар жойлашган. Тошкент, Фарғона ва Самарқанд вилоятларининг тоғ урмонларидаги зах ердарда ўсади. Май ойида гуллайди, уруғи июнда пишади. Тугувагида сапонин, крахмал, мевасида каротиноид, ликопин бор. Тугунагидан тайёрланган толқон халқ табобатида илон ва чаён чаққанда, кунжут мойига қорилган толқонидан пиширилган нон бавосирни, асалга қорилган К. толқони эса песни даволашда қўлланади. Янчилган тугунагини унга қориб сичқон, каламуш ва б. кемирувчиларни заҳарлайдиган хўрак тайёрланади; 2) кўпчилик дарахт ўсимликлар (қайин, терак, тол) нинг шингилсимон тўпгули; гуллаганидан (уруғчи К.) ёки уруғлаганидан кейин (чангчи К.) яхлит тўкилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.