Kuçluq

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 819-b. — ziyouz.com

Kuçluq (ba'zi manbalarda ismi Kuşluxon, Kaşli, Kuşluk, Kojlak, Gyujlyuk şaklida uçraydi) (? — 1218) — Çingizxon ta'qibidan ğarb tomon qoçgan nayman qabila uyuşmasi boşliği. Vaymanlar xoni Tayanxonning ugli. 1210 y. K. qoraxitoylarnş mağlubiyatga uçratgan, 1211 y. gurxonnn asir olib, Xötan, Yorkend, Qaşqar, Yettisuv va Farğona viloyatlaridan iborat qoraxitoylar davlatining şarqiy hududida öz davlatini barpo etgan. Muhammad Xorazmşoh K. hujumidan xavfsirab, 1215 y. Sirdaryoning örta oqimi böylaridagi şaharlar (jumladan, Toşkent) aholisini jan.- ğarbga köçirtirgan. Musulmonlarni quvğin qiliş b-n K. fuqarolarining bir qismini öziga qarşi qilib quygan. K. dastlab nasroniy bölgan, biroq keyinçalik gurxonning sobiq qayliğiga uylanib, buddaviylikni qabul qilgan. K. musulmonlardan dindan qaytib xristianlik yoxud buddizmni qabul qilişlarini, juda bölmasa islomdan zohiran voz keçib xitoyliklar libosida yurişlarini talab qildi. Özining bu maqsadiga erişiş uçun K. musulmonlar yaşaydigan uylarga jangçilarini joylaştirib qöygan va böysunmaganlar ustidan nazorat qiliş uçun ularga juda keng huquqlar bergan. Jamoa bölib namoz öqiş va daryo beriş mutlaqo töxtatilgan. 1218 y. Çingizxon K.ga qarşi Jebe nöyon boşçiligidagi 20000 kişilik qöşin jövatgan. Jebe nöyon K. davlati hududiga kirib, har bir kişi ota-bobolari diniga erkin ibodat qiliş huquqini olajagini e'lon qiladi va bu b-n musulmonlarni K.ga qarşi qözğolon kötarişlariga undaydi. Qaşqardagi musulmonlar uylaridagi jangçilarni öldirib, möğullarni xuddi xaloskorlaridek kötib olganlar. K. Sarikölga qoçgan, biroq möğullar tomonidan qölga olinib qatl qilingan.

Ad.: Mirzo Uluğbek, Tört ulus tarixi, T., 1994.

Faxriddin Hasanov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КУЧЛУҚ (баъзи манбаларда исми Кушлухон, Кашли, Кушлук, Кожлак, Гюжлюк шаклида учрайди) (? — 1218) — Чингизхон таъқибидан ғарб томон қочган найман қабила уюшмаси бошлиғи. Вайманлар хони Таянхоннинг угли. 1210 й. К. қорахитойларнш мағлубиятга учратган, 1211 й. гурхоннн асир олиб, Хўтан, Ёркенд, Қашқар, Еттисув ва Фарғона вилоятларидан иборат қорахитойлар давлатининг шарқий ҳудудида ўз давлатини барпо этган. Муҳаммад Хоразмшоҳ К. ҳужумидан хавфсираб, 1215 й. Сирдарёнинг ўрта оқими бўйларидаги шаҳарлар (жумладан, Тошкент) аҳолисини жан.- ғарбга кўчиртирган. Мусулмонларни қувғин қилиш б-н К. фуқароларининг бир қисмини ўзига қарши қилиб қуйган. К. дастлаб насроний бўлган, бироқ кейинчалик гурхоннинг собиқ қайлиғига уйланиб, буддавийликни қабул қилган. К. мусулмонлардан диндан қайтиб христианлик ёхуд буддизмни қабул қилишларини, жуда бўлмаса исломдан зоҳиран воз кечиб хитойликлар либосида юришларини талаб қилди. Ўзининг бу мақсадига эришиш учун К. мусулмонлар яшайдиган уйларга жангчиларини жойлаштириб қўйган ва бўйсунмаганлар устидан назорат қилиш учун уларга жуда кенг ҳуқуқлар берган. Жамоа бўлиб намоз ўқиш ва дарё бериш мутлақо тўхтатилган. 1218 й. Чингизхон К.га қарши Жебе нўён бошчилигидаги 20000 кишилик қўшин жўватган. Жебе нўён К. давлати ҳудудига кириб, ҳар бир киши ота-боболари динига эркин ибодат қилиш ҳуқуқини олажагини эълон қилади ва бу б-н мусулмонларни К.га қарши қўзғолон кўтаришларига ундайди. Қашқардаги мусулмонлар уйларидаги жангчиларни ўлдириб, мўғулларни худди халоскорларидек кўтиб олганлар. К. Сарикўлга қочган, бироқ мўғуллар томонидан қўлга олиниб қатл қилинган.

Ад.: Мирзо Улуғбек, Тўрт улус тарихи, Т., 1994.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.