Kultivatsiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 774–775-b. — ziyouz.com
Kultivatsiya (lot. cultivo — işlov beraman, yetiştiraman) — ekin qator oralarini, şuningdek, ilgari haydab qöyilgan yerni turli mexanizmlar, asosan, kultivator yordamida yumşatiş. K.da yer qatlami ağdarilmay, yuza yumşatiladi va şu b-n bir vaqtda begona ötlar ildizi qirqiladi. K. natijasida tuproqning havo, suv rejimi yaxşilanadi va undagi mikrobiologik jarayonlar kuçayadi. Har xil tipdagi iş organlari bölgan tirkama va örnatma kultivator b-n dala yeppasiga hamda ekin kator oralari, kvadrat-uyalab ekilgan ekinlar esa uzunasiga va köndalangiga K. kilivadi. Ekin qator oralarini yumşatiş, odatda, uruğ unib çiqib, qator bilinganidan söng boşlanadi.
Ekin qator oralarini K. qilişda begona ötlar yöqotiladi, tuproqning mayda kesakça holga kelişi natijasida nam uzoq, muddat saqlanadi, şör yerdarda esa zararli tuzlar kötarilişining oldi olinadi, tuprokda issiqlik va havo almaşinişi ta'minlanadi; ekinning iddizlari oziq moddalar va nam b-n doimiy ta'minlanib turişi uçun şaroit yaratiladi. Ertagi K. tuproq ustki qatlamining yaxşi qizişini va qurişini (ayniqsa, yoğin-soçin köp bölgan yillari, şuningdek, yer osti suvi yaqin joylaşgan sernam yerlarda) ta'minlaydi; ösimlikning ildiz şrişi kasaliga çalinişini kamaytirişga şaroit yaratadi. K. tuproq yetilganda boşlanadi, agar K. 3—5 kun keçikib ötkazilsa, kesak köçadi, nam buğlanişi kuçayadi. Mac, ğöza vegetatsiya davrida (çigit unib çiqqandan boşlab) 4—7 marta (har suğorişdan keyin yer yetilişi b-n) K. qilinadi. Ğöza qator oralarining sifatli işlanişi köp jihatdan kultivator iş organlarini töğri tanlaş va ularni örvatişga boğliq. Ösimlik rivojlaniş davrining boşida gözalarni K. qilişda kultivatorning çetki iş organlari 6—8 sm, qatorlarning örtasini yumşatadiganlari esa 12—15 sm botadigan qilib örnatiladi; ikkala holda ham 10—12 sm kenglikda himoya zovasi qoldiriladi. Birinçi, ikkinçi va uçinçi K. vaqtida, ya'ni gözalarning böyi 25—30 sm ga yetgunça himoya zovani yumşatiş uçun POP markali rotatsion yulduzçalardan foydalaniladi. Ösimlikning zararlanişi hamda mevasi tökilib ketişini kamaytiriş maqsadida oxirgi K. egat oliş va çekanka qiliş b-n qöşib olib boriladi. Ziyomiddin Artukmetov, Abdurahim Ermatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КУЛЬТИВАЦИЯ (лот. cultivo — ишлов бераман, етиштираман) — экин қатор ораларини, шунингдек, илгари ҳайдаб қўйилган ерни турли механизмлар, асосан, культиватор ёрдамида юмшатиш. К.да ер қатлами ағдарилмай, юза юмшатилади ва шу б-н бир вақтда бегона ўтлар илдизи қирқилади. К. натижасида тупроқнинг ҳаво, сув режими яхшиланади ва ундаги микробиологик жараёнлар кучаяди. Ҳар хил типдаги иш органлари бўлган тиркама ва ўрнатма культиватор б-н дала еппасига ҳамда экин катор оралари, квадрат-уялаб экилган экинлар эса узунасига ва кўндалангига К. киливади. Экин қатор ораларини юмшатиш, одатда, уруғ униб чиқиб, қатор билинганидан сўнг бошланади.
Экин қатор ораларини К. қилишда бегона ўтлар йўқотилади, тупроқнинг майда кесакча ҳолга келиши натижасида нам узоқ, муддат сақланади, шўр ердарда эса зарарли тузлар кўтарилишининг олди олинади, тупрокда иссиқлик ва ҳаво алмашиниши таъминланади; экиннинг иддизлари озиқ моддалар ва нам б-н доимий таъминланиб туриши учун шароит яратилади. Эртаги К. тупроқ устки қатламининг яхши қизишини ва қуришини (айниқса, ёғин-сочин кўп бўлган йиллари, шунингдек, ер ости суви яқин жойлашган сернам ерларда) таъминлайди; ўсимликнинг илдиз шриши касалига чалинишини камайтиришга шароит яратади. К. тупроқ етилганда бошланади, агар К. 3—5 кун кечикиб ўтказилса, кесак кўчади, нам буғланиши кучаяди. Mac, ғўза вегетация даврида (чигит униб чиққандан бошлаб) 4—7 марта (ҳар суғоришдан кейин ер етилиши б-н) К. қилинади. Ғўза қатор ораларининг сифатли ишланиши кўп жиҳатдан культиватор иш органларини тўғри танлаш ва уларни ўрватишга боғлиқ. Ўсимлик ривожланиш даврининг бошида гўзаларни К. қилишда культиваторнинг четки иш органлари 6—8 см, қаторларнинг ўртасини юмшатадиганлари эса 12—15 см ботадиган қилиб ўрнатилади; иккала ҳолда ҳам 10—12 см кенгликда ҳимоя зоваси қолдирилади. Биринчи, иккинчи ва учинчи К. вақтида, яъни гўзаларнинг бўйи 25—30 см га етгунча ҳимоя зовани юмшатиш учун POP маркали ротацион юлдузчалардан фойдаланилади. Ўсимликнинг зарарланиши ҳамда меваси тўкилиб кетишини камайтириш мақсадида охирги К. эгат олиш ва чеканка қилиш б-н қўшиб олиб борилади. Зиёмиддин Артукметов, Абдураҳим Эрматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.